(دهمین روز از آبان ماه باستانی و چهارمین روز از آبان ماه خورشیدی)
ابان گان یا آبان گان، همچون دیگر جشن های سالانه به یادگار مانده از پیشینیان مان است که در آبان روز از آبان ماه برابر با دهم ماه آبان به جشن اش می نشسته اند.

ریشه این کلمه:

آبان (نام ِ دیگر ِ ارِدْوی سورَ اَنَهیتَه/اَناهیتا) ایزدْبانوی ِ آبهای روی زمین و نگاهبان ِ پاکی و بی آلایشی در جهان ِهستی است.

( Apa )واژه‌ی «آب» که جمع آن «آبان» است در اوستا و پهلوی «آپ» و در سانسکریت آپه و در پارسی هخامنشی «آپی» می‌باشد.
این آخشیج (عنصر) همانند آخشیج‌های اصلی دیگر چون آتش و خاک و هوا در آیین‌های ایرانیان باستان مقدس است و آلودن آن گناهی بس بزرگ است. برای هریک از چهار آخشیج، امشاسپندی (فرشته) ویژه نامگذاری شده است. به گواهی اوستا و نامه‌های دینی پهلوی، ایرانیان آخشیج‌های چهارگانه را که پایه‌ی نخستین زندگی است، می‌ستودند.
آبان روز در آبان ماه ویژگی دارد به آناهیتا یکی از بزرگترین ایزدان مورد ستایش ایرانیان روزگار گذشته،یعنی ایزد آناهیتا ‌ایزد سرپرست آبهای روان و ایستا و دریاها و رودها و چشمه سارها. در اوستا یشت پنجم موسوم به آبان یشت در توصیف و مقام و نیرو و ستایش این ایزد است.

ایزد‌بانویی ایرانی آناهیتا و گرامی داشت این روز :

جشن آبانگان، جشنی است در گرامیداشت ستاره‌ی روان (سیاره) درخشان اَنَهیته/آناهید (زهره) و رود پهناور و خروشان آمودریا (رود جیحون) و (بعدها ایزدبانوی بزرگ آب‌ها در ایران).
اَردوی سوره آناهیتا Ardavi – Sura Anāhita ایزد‌بانویی ایرانی بسیار برجسته‌ای است که نقش مهمی در آیین‌های ایرانی دارد و پیشینه‌ی ستایش و بزرگداشت این ایزد بانو در فرهنگ ایرانی به دوره‌های پیش از زرتشت در تاریخ ایران می‌رسد.
بخش بزرگی در کتاب اوستا به نام” آبان یشت” (یشت پنجم) که یکی از باستانی‌ترین یشت‌ها می‌باشد به این ایزد بانو اختصاص دارد. در این یشت، او زنی است جوان، خوش اندام، بلند بالا، زیبا چهره، با بازوان سپید و اندامی برازنده، کمربند تنگ بر میان بسته، به جواهر آراسته، با طوقی زرین بر گردن، گوشواری چهارگوش در گوش، تاجی با سد ستاره‌ی هشت گوش بر سر، کفش‌هایی درخشان در پا، با بالاپوشی زرین و پرچینی از پوست سگ آبی؛ اَناهید گردونه‌ای دارد با چهار اسب سفید، اسب‌های گردونه‌ی او ابر، باران، برف و تگرگ هستند.
او در بلندترین طبقه‌ی آسمان جای گزیده است و بر کرانه‌ی هر دریاچه‌ای، خانه‌ای آراسته، با صد پنجره‌ی درخشان و هزار ستون خوش‌تراش دارد. او از فراز ابرهای آسمان، به فرمان اهورامزدا، باران و برف و تگرگ را فرو می‌باراند.
نیایشگاه‌های آناهیتا معمولا در کنار رودها برپا می‌شده و زیارتگاه‌هایی که امروزه با اسامی دختر و بی‌بی مشهور هستند و معمولا در کنار آن‌ها آبی جاری است، بقایای آن نیایشگاه‌ها هستند.
برخی حتی سفره‌های نذری با نام بی‌بی (هم‌چون بی‌بی سه‌شنبه) را بازمانده‌ی آیین‌های مربوط به آناهیتا می‌دانند.
آناهیتا همتای ایرانی «آفرودیت»، الهه‌ی عشق و زیبایی در یونان و (ایشتر)، الهه‌ی بابلی، به شمار می‌رود

دلیل پیدایش این روز:

توصیف و مقام و نیرو و ستایش این ایزد است. مطابق معمول،وقوع رویدادها و حوادثی جهت گرامی داشتن و زنده یادی آنها در تاریخ، در این روز قرار داده شده است.
از جمله آنکه در دوران جنگ هایی میان ایرانیان و تورانیان، به فرمان افراسیاب کاریزها و نهرهای آب ویران و پر شده بود. زو پسر تهماسب دستور داد تا آن کاریزها را آباد و لای روبی کردند، و انهار و بزرگ آب روان ساختند و به همه جا ترتیبی داد تا جوی های آب برسد.
در این روز بود که به همه ی کشورها آگاهی رسید که پادشاهی از ضحاک بشد و فریدون به پادشاهی رسید و مردمان پس از دورانی دراز،ایمن و آسوده خاطر شده و به کارهای خود پرداختند.
انگیزه ای دیگر برای این جشن آنکه مدت هشت سال در ایران باران نبارید و بر اثر این مصیبت،خشک سالی و قحطی به وجود آمد. بسیاری از مردمان تلف شدند و بسیاری ترک شهر و دیار کرده و به جاها و سرزمین های دیگر رفتند. سرانجام پس از هشت سال، در چنین روزی، باران بارید و خشک سالی و بیماری و ناداری و رنج از میان رفت. به همین جهت مردمان این روز را گرامی داشته و هر ساله به جشن و سرور و شادمانی پرداختند.

یاد شده ها:

«هرودوت» می­آورد :
«… ایرانیان در میان آب ادرار نمی­کنند، آب دهان و بینی در آن نمی­اندازند و در آن دست و روی نمی­شوین …»

«استرابون» جغرافیدان یونانی نیز می­آورد:
«… ایرانیان در آب روان، خود را شستشو نمی­دهند و در آن لاشه، مردار و آن­چه که نا پاک است نمی­اندازند …»

در برگردان فارسی آثارالباقیه ابوریحان بیرونی می­خوانیم :
«… آبان روز دهم آبان ماه است و آن را عید می­ دانند که به جهت همراه بودن دو نام، آبانگان می­گویند. در این روز زو ()Zoo پسر طهماسپ از سلسله ­ی پیشدادیان به شاهی رسید، مردم را به کندن قنات­ها و نهرها و بازسازی آن­ها فرمان داد، در این روز به کشورهای هفت­گانه خبر رسید که فریدون ، بیوراسب (ضحاک – آژی دهاک) را اسیر کرده، خود به پادشاهی رسیده و به مردم دستور داده است که خانه و زندگی خود را دارا شوند…»

روایت است که چون خبر کشته شدن برادر خشایار شاه به نام آرسام در یونان را بدو دادند و به او اطلاق کردند که یونانیان جسد او را در آب انداختند بسیار خوشحال شد زیرا که آب را عنصری پاکی می دانست.

در آبانگان چه باید کرد:

در جشن آبانگان، پارسیان به ویژه زنان در کنار دریا یا رودخانه‌ها، فرشته‌ی آب را نیایش می‌کنند. ایرانیان کهن آب را پاک و مقدس می‌شمردند و هیچ‌گاه آن‌ را آلوده نمی‌کردند و آبی را که اوصاف سه‌گانه‌اش (رنگ – بو – مزه) دگرگون می‌شد برای آشامیدن و شستشو به کار نمی‌بردند.
زرتشتیان، همه‌‌ساله در این روز همانند سایر جشن‌ها به آدریان‌ها (آتشکده ها) مى‌روند و پس از آن براى گرامیداشت مقام فرشته‌ی آب‌ها، به کنار جوى‌ها و نهرها و قنات‌ها رفته و با خواندن اوستاى آب‌زور (بخشى از اوستا که به آب و آبان تعلق دارد) که توسط موبد خوانده مى‌شود، اهورامزدا را ستایش کرده و درخواست فراوانى آب و نگهدارى آن را کرده و پس از آن به شادى مى‌پردازند.

سرود این روز فرخنده:

سرود بلند و زیبایی به نام آبانْ یَشت با خیالْ نقش هایی دل پذیر، ویژه ی نیایش و ستایش اوست:

“… اوست بَرومندی که در همه جا بلندْ آوازه است.
اوست که در بسیار فَرّه مَندی، همچند ِ همه ی  آبهای روی زمین است.
اوست زورمندی که از کوه ِ هُکَر به دریای ِ فراخْ کرت ریزد. من — اهوره مَزدا — او را به نیروی خویش، هستی بخشیدم تا خانه و روستا و شهر و کشور را بپرورم و پشتیبان و پناه بخش و نگاهبان باشم …”
(آبانْ یَشت، بندهای ۳- ۶ در اوستا، کهن ترین سرودها و متنهای ایرانی، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، چاپ نهم، جلد یکم، ص ۲۹۸).
..اینک آب‌ها را می‌ستاییم، آب‌های فروچکیده و گردآمده و روان شده و خوب کـُنش ِ اهورایی را…
(یسنا – هـات ۳۸ – بند ۳)

منابع:

ویکی پدیا:
آقای رضا مرادی غیاث آبادی

http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%86

وبلاگ:

http://zartoshtiiran.blogfa.com/post-93.aspx

بخش از گرد آوری بابک گنجی‌زاده طاری از منابعه زیر:

http://www.jashnha.blogfa.com

http://www.aariaboom.com

رخش:
اندیشه های پارسی

http://www.persianminds.com/cat-16.aspx