یزدان صفایی

شهر بیرجند، مرکز شهرستان بیرجند از استان خراسان جنوبی، با پهنه ای حدود ۳۰ کیلومتر مربع، در مرکز استان، در مسیر راه مشهد-شوسف، در ۳۲ درجه و ۵۳ دقیقه پهنای شمالی و ۵۹ درجه و ۱۳ دقیقه دارازای خاوری نسبت به نیمروز گرینوچ جای دارد.

نام شناسی

«این شهر تاکنون به نامهای: بَرجن،بَرگان،بَرجند،بَرکند،بَرگند،بیرجند،بیرگند،پیرچند،قوهستان،قُهستان،کوهستان و کُهستان خوانده شده است»^۱
این گستره دارای کوههای زیادی است و از همین روی به آن “کُهستان” میگفته اند و پس از اسلام به “قُهستان” نامور گشته است؛ محمد معین در این باره مینویسد: «نام نخستین بیرجند، “کُهستان” یا “کوهستان” بوده که عربی آن “قُهستان” است،یعنی زمینی که در آن کوه بسیار باشد.»^۲ و همچنین یاقوت حموی از نام “قوهستان” یاد کرده؛ مینویسد: « “قوهستان” تعریب کوهستان است به معنی ناحیه ی کوهها و کمتر سرزمینی از بلاد ایران یافت میشود که در آن جایگاهی به نام کوهستان نباشد و تنها بدین لفظ شهرت نیابد و جز آن شناخته نشود.»^۳
درباره ی واژه شناسی “بیرجند” نیز دیدگاههایی وجود دارد که در زیر به آنها اشاره میشود:
«واژه ی بیرجند در اصل “بَرگَند” یا “بَرکَند” بوده که عربی شده ی آن بَرجند است.”بَر” به معنی نیم،نصف و “گَند” به معنی شهر است.بنابراین برگند یا برجند به معنی نصف شهر است که به دلیل کوچکی شهر آن را برگند گفته اند و عرب ها “برجند” نامیده اند.»^۴ که اندک اندک به “بیرگند” و “بیرجند” تبدیل شده است.
«در پاره ای از نقشه های جغرافیایی از این شهر به نام “بَرجن” یاد و چاپ شده است.واژه ی “برجن” شاید در اصل “بَرگان” بوده که با ورود عرب ها به این ناحیه به “بَرجان” تغییر یافته و اندک اندک “برجن” شده است.
“برگان” از دو پاره ی “بَر” به معنی نصف و “گان” (نسبت مکان) تشکیل شده و “برگان” یا “برجان” یا “برجن” به معنی نصف شهر یا یک قصبه باشد،زیرا به دلیل کوچک بودن شهر، آن را برجان یا برجن نامیده اند.
واژه ی “بیرجند” یا “بیرگند” نیز از دو پاره ی “بیر” به معنی چاه(در عربی) و “گند” یا ” جند”، پسوند مکانی و شهر است،یعنی مکان،محل و شهری که دارای چاه آب باشد.بعضی ها به همین مناسبت آن را “بیرگند” یا “بیرجند” نامیده اند.»^۵
یاقوت حموی نخستین کسی است که نامی از “بیرجند” آورده و نوشته است:« “بیرجند” از زیباترین شهرهای ناحیه ی “قهستان” است که در دوران خلافت از اعمال خراسان بوده است و اکنون قصبه ی قهستان است.»^۶
در تاریخ سیستان(۴۴۵-۷۲۵ ه.ق.) از این شهر به نام بیرجند یاد شده،آمده است:
«فرستادن خدام ملک نصیرالدین… فرزند خود شاه شمس الدین علی را به نیه(نهبندان)،و آباد کردن آن بقعه و از آنجا به جانب قهستان رفتن و گرفتن جوسف(خوسف) و بیرجند و باقی شیب طرف قهستان و مقام ساختن در این سال(۶۸۸ ه.ق.)»^۷
حمدالله مستوفی از این شهر به نام برجند و بیرجند یاد کرده،میگوید:
«بیرجند/برجند قصبه ای است و در آن قصبه زعفران بسیار باشد و اندکی غله حاصل شود و چند موضع توابع دارد و در دره های آن انگور و میوه ها باشد.نزاری شاعر از آن موضع است.»^۸

گویش بیرجندی

گویش یا لهجه بیرجندی از گویش‌های فارسی نو است که مانند گویشهای دیگر به نسبت زبان رسمی کمتر تحول پذیرفته و از اینرو بسیاری از ویژگی‌های فارسی کهن را نگه داشته‌است. محمود رفیعی در مقدمه واژه‌نامه گویش بیرجند می‌نویسد که چون بیرجند در نزدیکی کویر و در منطقه‌ای کوهستانی واقع شده، در گذر تاریخ کمتر مورد تاخت و تاز و هجوم قرار گرفته و در نتیجه گویش آن نیز پاکیزه و دست نخورده باقی مانده‌است.

کوهها

دو رشته کوه از سوی شمال و جنوب شهر بیرجند را در برگرفته است:
۱)کوههای مادر میشان، شکر آب،کمر حاجی
۲)کوه باغان
شهر بیرجند در جلگه میان این کوهها جای گرفته،فاصله ی شهر بیجند،تا کوه باغاران را دشت باغاران میگویند.

آب و هوا

معتدل و خشک،بیشترین درجه گرما در تابستانها،۴۰ درجه بالای صفر و کمترین درجه گرما در زمستانها،۱۰ درجه زیر صفر است.

جمعیت

«این شهر در سال ۱۳۸۵، تعداد ۱۵۷٬۸۴۸ نفر جمعیت داشته‌است.»^۹

جاذبه های گردشگری

وجود آثار و بناهای فراوان کهن در این شهر که دیرینگی آنها به دوره ی افشار و زند و قاجار و پهلوی میرسد؛ نشان از از بزرگی و تمدن مردم این شهر دارد.بیرجند از تاریخی ترین شهرهای استان است.

قلعه بیرجند:

قلعه بیرجند (قلعه ته ده یا پایین شهر)، بزرگترین و کهن ترین بنای تاریخی بیرجند به شمار می رود و بر فراز بلندترین نقطه باختری تپه ماهورهای شهر ساخته شده است.این بنا با پهنایی افزون بر ۳۰۰۰ مترمربع در دوره صفویه ساخته شده و به راستی هسته نخستین شهر بیرجند به شمار می آید. البته برخی نیز بنای این قلعه را به پیش از آن دوره نسبت می دهند. قلعه بیرجند از خشت و گل و چینه ساخته شده و از دوره صفویه تا قاجاریه مردم این شهر را در برابر یورش های دشمنان به ویژه ترکمن‌ها و ازبک‌ها محافظت می‌کرده است.
قلعه بیرجند در دوره قاجاریه به طور کامل بازسازی و مورد بهره برداری قرار گرفت. با توجه به شواهد موجود به وسیله نقب های زیرزمینی به نقاط مهم شهر مانند ارگ بهارستان، ارگ کلاه فرنگی و قنات قصبه مرتبط بوده است.

این قلعه دارای هفت برج بوده که هم اکنون شش برج از آن باقی مانده است. بازساری این بنا در سال ۱۳۷۸ به وسیله شهرداری بیرجند آغاز شد.

خانه تاریخی رحیم آباد:

این خانه تاریخی در خیابان پاسداران شهر بیرجند جای گرفته است.این بنا به پهنای ۲۷۴۴ متر مربع زیر بنا،امکانات آب،برق،جاده دسترسی،گاز،تلفن و مجوز قانونی آماده بهره برداری می باشد.از جاذبه های پیرامون بنا، باغ و عمارت اسکویه و باغ و عمارت شوکت آباد را میتوان نام برد.

آرامگاه حکیم نزاری

آرامگاه سعد الدین نزاری قهستانی، نامور به حکیم نزاری، سراینده سده هفتم هجری، یکی از نقاط دیدنی و تاریخی شهر بیرجند است که در بافت قدیمی شهر جای دارد.این آرامگاه در ابتدای خیابان حکیم نزاری، کنار میدان شهدا، قرار دارد.

ارگ کلاه‌فرنگی

ارگ کلاه فرنگی یکی از آثار تاریخی شهر بیرجند می‌باشد. این ارگ در دوره قاجاریه و بین سالهای ۱۲۶۴ تا ۱۳۱۳ هجری قمری ساخته شده‌است.این ارگ که منسوب به امیر حسن خان شیبانی می‏باشد متعلق به امیر علم خزیمه بوده که وی آن را به فرمانداری بیرجند اهدا نمود.سازمان میراث فرهنگی این بنا را به عنوان یک ساختمان کهن و ارزشمند به ثبت رسانده‌است.این ارگ به ریخت شش ضلعی و در رأس به ریخت مخروط و به رنگ سفید می‏باشد و مصالح این ساختمان از گل، آجر، آهک و ساروچ است.در حال حاضر این ارگ در محل استانداری خراسان جنوبی جای دارد.

بند دره

بند دره ، جای گرفته در ۵ کیلومتری پایان خیابان مدرس بیرجند در میان رشته کوه جنوب این شهر به نام رشته کوه باقران است.این بند ، بزرگترین بند کوهستانی شهر بیرجند است که به دستور امیر شوکت‌الملک در سال ۱۲۹۴ هجری قمری ساخته شده‌است.بند دره از سنگ ، آجر و ملات ساروج ساخته شده‌است که دارزای تاج آن ۳۱ متر، عرض تاج آن ۳ تا ۵ متر و بلندای آن حدود ۱۳ متر است.راه ارتباطی آن از بیرجند، از طریق خیابان پاسداران امکان پذیر است.

عمرات اکبریه

عمارت اکبریه، یکی از بناهای تاریخی شهر بیرجند است. این بنا در دوره قاجاریه و توسط شوکت الملک در دو اشکوبه ساخته شده‌است.
ریخت معماری آن ترکی با الهامی از معماری روسی است که تلفیق آن با معماری اسلامی، سبک معماری نوینی را نشان می‌دهد. این بنا شامل تالار آیینه، گنبد کلاه فرنگی ، تزئینات مقرنس لانه زنبوری و رسمی بندی که صرفاً برای پذیرایی از نمایندگان سیاسی داخلی و خارجی مورد استفاده قرار می‌گرفته‌است.
این عمارت در خیابان معلم بیرجند واقع است.

بیرجند در تاریخ

در استوره های تاریخی،بنای قهستان را به سام پسر نریمان نسبت میدهند و آن را بخشی از قلمرو فریدون،پادشاه پیشدادی میدانند.در این ناحیه آثاری از وجود زرتشتیان نیز بدست آمده است که نشان از مهاجرت زرتشتیان در دوره ای از تاریخ، به این شهر دارد.
بیرجند در مسیر رویدادهای پس از اسلام نقش به نسبت مهمی داشته است. این ناحیه از یک سوی، به شوند کوهستانی بودن پناهگاه خوبی برای اسماعیلیان بوده و از سویی دیگر به شوند خشکی هوا و بیابانی بودن، به آب و هوای عربستان نزدیکی داشته و مورد توجه عربهایی که از دستگاه عباسی و یا فرمانروایان وقت میگریخته اند، قرار داشت و هر دوی اینها به این منطقه پناه می آورده اند.
ناحیه بیرجند در مسیر حرکت عربهایی بود که به نواحی گوناگون خراسان بزرگ و ورارود(ماوراء النهر) میرفته اند؛روستاهای عرب نشین همچنان در جنوب بیرجند وجود دارند.
با توجه به قلعه هایی که از دوران اسماعیلیه در بیرجند باقی مانده است،حضور طولانی این فرقه در زمانهایی از تاریخ در بیرجند آشکار میشود.پس از دوره ی صفویه و رسمی شدن مذهب شیعه، قائنات که پناهگاه شیعیان به شمار می رفت مورد توجه بیشتری قرار گرفت و با توجه به علاقه صفویان به تجارت و همچنین گسترش امنیت، در این ناحیه،شکوفایی اقتصادی و اجتماعی بیرجند آغاز و این شهر به آرامی به یک مرکز حکومت ناحیه ای تبدیل شد و گسترش یافت و از همین روی،بناهای تاریخی گوناگونی در آن پدید آمد که برخی از آنها تاکنون به یادگار مانده اند.

بافت فیزیکی شهر

با توجه به بافت فیزیکی شهر،بیرجند را به سه پاره ی شمالی،مرکزی یا قدیمی و  نیمه ی جنوبی بخشبندی میکنند.
بخش مرکزی در حقیقت هسته نخستین شهر بیرجند است که بر خلاف بافت قدیمی اش،بخش مهمی از مراکز شهری،فرهنگی و خدماتی بیرجند را شامل میشود.در این بخش آثار هنری و معماری سنتی مانند مسجد جامع،قلعه پایین شهر،ساختمان ارگ،آرامگاه حکیم نظامی و کاروانسراها و آب انبار ها و تنها بازار بیرجند یافت میشوند.

سبک معماری

سبک معماری و کیفیت بناها در بیرجند بیش از هر چیز تحت تاثیر دو عامل طبیعی و انسانی است. عامل طبیعی در ساخت و پرداخت خانه های روستایی و بافت قدیمی شهر بیرجند اثر گذاشته است.در بیرجند با توجه به دوره های زمانی، میتوان سه گونه معماری سنتی و نیمه سنتی و جدید را شناسایی کرد.
معماری سنتی مربوط به بافت قدیمی شهر است که در آن به فراوانی از خشت و گل  و دیوارهای قطور و سقف های گنبدی و بادگیرهای کوچک و بزرگ و پنجره های کوچک و فشرده یافت میشود.
معماری نیمه سنتی به گذشته های دور تا دهه های نخستین سده کنونی بازمیگردد.این سبک معماری،ویژه دهه های نخستین سده کنونی تا حدود ۱۳۴۰ خورشیدی است.
معماری جدید از دیدگاه زمانی،بازتاب دگرگونی های اجتماعی و اقتصادی ایران در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی است.در این معماری، کاربرد مصالح جدید به ویژه آجر و تیر آهن است که بر سبک معماری اثر گذاشته است.

پی نوشت ها:
۱)افشار سیستانی،ایرج.پژوهش در نام شهر های ایران.رویه ۲۱۳
۲)معین،محمد.فرهنگ فارسی،جلد سوم.رویه ۳۱۳۸
۳)حموی،یاقوت.برگزیده ی مشترک حموی.رویه ۱۵۴
۴)آیتی،محمد حسین.بهارستان.رویه ۱۳
۵)افشار سیستانی،ایرج.پژوهش در نام شهر های ایران.رویه ۲۱۴
۶)همان کتاب.رویه ۲۶۹
۷)تاریخ سیستان.تصحیح ملک الشعرای بهار.رویه ۴۰۶
۸)مستوفی،حمدالله.نزهة القلوب.رویه ۱۷۷
۹)ویکی پدیا

بن مایه ها:
۱)عبدالحسین سعیدیان/شناخت شهرهای ایران/انتشارات علم و زندگی
۲)مژگان سبزیان و دیگران/کتاب جامع ایرانگردی
۳)افشار سیستانی؛ایرج/پژوهش در نام شهرهای ایران
۴)حسن زنده دل و دستیاران/مجموعه ی راهنمای جامع ایرانگردی استان خراسان/نشر ایرانگردان
۵)ویکی پدیا
۶)ویکی مپیا