نویسنده جستار: نظریه حوزه ی تمدن ایرانی و بازتاب های منطقه ای آن  (بازدیدها: 5563 بار)

0 هموند و 16 میهمان درحال خواندن جستار.

yazdan_s

  • کوشاترین های امرداد
  • *
  • نوشتار: 7,037
  • امتیاز: 903
  • جنسیت : آقا
    • یزدان صفایی
به نام یزدان پاک

بن مایه این نوشتار شماره دوم دوره جدید (بهار 88) فصل نامه فروزش است.

محمدعلی بهمنی قاجار(پژوهشگر حوزه ی آسیای میانه و دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق بشر)
بدون تردید هنگامی که مفاهیمی چون ایران و ایران زمین و ایرانشهر مطرح شدند؛دغدغه ی پاسداری از این ایران؛ مرزهایش و حتا هویت فرهنگی و ارزش های تمدنی آن نیز شکل گرفتند.نوشتارهایی هم چون :یادگار زریران؛شاهنامه ها و حتا اسناد رسمی دولتی نشانه ای از این ادعا هستند و البته فراتر از استوره ها و تاریخ؛این واقعیت که ایرانی هزاران سال است میراثی هم چون نوروز و انبوهی از دیگر مظاهر فرهنگی دیرینه ی خود خود را حفظ کرده است؛دلیلی آشکار بر اراده ی مردمان این سرزمین به نگهداری از تمدن و فرهنگ خود است.
اما از حدود دویست سال پیش تاکنون که سرزمین هایی هم چون بخش های شرقی خراسان و افغانستان؛فرارود(ماورا النهر)؛آران و دیگر بخش های قفقاز؛ میانرودان(بین النهرین) و بحرین از قلمرو سیاسی ایران جدا شدند؛ به تدریج این موضوع مطرح شد؛ حال که چنین جدایی ای صورت گرفته یک چنین سرزمین هایی با نشان و هویت ایرانی که اینک در واحدهای سیاسی جداگانه ای قرار دارند بایستی در آتیه چگونه با یکدیگر-کنار هم و در یک منطقه- ولی در چارچوب های سیاسی گوناگون به سر ببرند.
در برابر موضوع یادشده نگرش های متفاوتی وجود داشته است.یک دیدگاه خواستار ادغام سر زمینهای ایرانی با هم و پدید آوردن دگرباره ی یک واحد سیاسی که تمامی سرزمین های مزبور را در بر بگیرد؛است.این دیدگاه، بیشتر در ایران مطرح است و طبیعتاً به بروز واکنش هایی منجر شده است.حتا میتوان گفت که دیدگاه مطرح شده به محافل ایران گریز در سرزمین های خارج از جغرافیای سیاسی ایران این فزصت را داده است تا به بهانه ی حفظ استقلال کشورشان به نمادهای فرهنگ و تمدن ایرانی یورش برده و موجی از ایران ستیزی به راه اندازند.در کنار این دیدگاه که خواستار نوعی وحدت سیاسی سرزمین ها موصوف است دیدگاهی دیگر نیز وجود دارد که با تاکید بر منافع ملی ایران در چارچوب جغرافیای سیاسی کشور و منافع دولت-ملت ایران؛ میان کشورهای هم تمدن و دیگر کشورها قائل به تفاوتی نیست و به آن ها یک سان نگاه میکند.در این چارچوب دیگر مجالی برای اندیشیدن در مورد ضرورت بهره برداری از پیوندهای تمدنی در جهان سیاست وجود ندارد.
در مجموع تا نیمه های سده های خورشیدی حاضر؛ در مورد سرزمینهای ایرانی همین دیدگاه هایی که بیان شد مطرح بودند ولی از اواخر دهه ی 1370 با توجه به فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و سر بر آوردن سرزمین هایی مستقل در آن حوزه که برخی از آنها هم چون تاجیکستان به صورتی واضح و آشکار هویت ایرانی خود را اذعان داشتند و برخی دیگر نیز آن را کتمان میکردند و همچنین نظر  به رویدادهای افغانستان؛ زمینه ی لازم برای مطرح شدن دیدگاهی تازه در مورد سرزمین هایی که پیشینه و فرهنگ ایرانی دارند؛فراهم شد. دریک چنین شرایطی بود که چنگیز پهلوان؛ نظربه حوزه تمدن ایرانی را ارایه داد و راهبردی جدید را در مورد مناسبات ایران و حوزه تمدنی اش؛ از جمله کشورهای نوخاسته از مدنیت ایرانی معرفی کرد.
اگر چه از سالها پیش از سرح نطریه حوزه تمدنی؛شخصیت هایی هم چون دکتر محمود افشار یزدی؛پرویز ناتل خانلری و.. در عرصه ی تاریخ و فرهنگ(1) و پاره ای از گروه های سیاسی همانند پان ایرانیست ها در راستای نزدیک سازی کشورهای برخاسته از فرهنگ ایرانی کوششها کرده و دست آوردهایی نیز داشته اند؛ اما اعتبار اصلی چنگیر پهلوان در مطح کردن نظریه  ی حوزه تمدن ایرانی  در آن است که وی توانست در جامعه ی فرهنگی کم و بیش بی تفاوت ایران به نحوی موثر ابعادی از این نظریه را مطرح کند که حتا در جامعه ی دانش گاهی و در میان دولت مردان ایرانی نیز نفوذ کرده و به عنوان آرمانی اجرا پذیر و عملی مورد نظر قرار گیرد.
پس از مروری بر ابعاد کلی این بحث؛بازتاب نظریه ی حوزه ی تمدن ایرانی در دو کانون اصلی این تمدن یعنی در ایران و افغانستان مورد بررسی قرار خواهد گرفت.گزینش ایران و افغانستان از آن جاست که توجه ویژه ی پهلوان نیز به این دو کانون بوده و اندیشه های وی نیز بیشتر در این دو سرزمین و به ویژه  در افغانستان بازتاب یافته است.

دنباله دارد..

yazdan_s

  • کوشاترین های امرداد
  • *
  • نوشتار: 7,037
  • امتیاز: 903
  • جنسیت : آقا
    • یزدان صفایی
به نام یزدان پاک

ابعاد نظریه ی حوزه ی تمدنی:

به باور چنگیز پهلوان؛ نطریه ی حوزه ی تمدنی؛ مفهومی است متفاوت از کوششهای ادیبان؛ جهان ذهنی پان ایرانیست ها و نگرش های سیاسی دولتمردان2. او پس از بررسی نگرش های موجود در ایران در مورد سرزمین های واقع در جغرافیای تمدنی ایران نتیجه گیری میکند که تاکنون دیدگاهی منسجم در مورد بازسازی و احیای گستره ی تمدنی ایران در کنار حفظ واحدهای سیاسی موجود ارایه نشده است.چنین خلایی در شرایطی است که به نظر پهلوان نگرشی تمدنی که به همکاری های تمدنی بیانجامد ضروری به حساب می آید.وی بر این باور است که همکاری تمدنی؛ مانع گسترش امپریالیسم تمدنی میگردد که وجه غالب امپریالیسم آینده است3.
از دیدگاه پهلوان همکاری های منطقه ای باید به گونه ای طراحی شوند که به حفظ و پایداری یک مجموعه؛ یعنی تمدن خاصی مدد برسانند.به باور وی؛ مجموعه ی مناطق؛ مردم و قومیت های این منطقه؛ همه متعلق به یک تمدن بزرگتر در طول تاریخ بوده اند که همه ی این عناصردر ایجاد؛ شکل گیری؛ ثمربخشی و باروری آن به درجات مختلف سهیم بوده اند. این تمدن –به هر نامی که نامیده شود-یکی از بارزترین و دموکرات ترین تمدن های جهان بوده است.قوم ها و تیره ها؛ دین ها و زبان ها  به یکسان در آن حق حیات و سهم دهی و سهم گیری داشته اند و هیچگاه مزیت نژادی؛ زبانی؛ دینی و..موجب تبعیض میان آنها نشده است.با وجود چنین مزیت هایی؛واقعیت های جهان امروز به گونه ای است که اگر وضع به همین صورت ادامه پیدا کند تمدن غرب؛ مردم منطقه ی ما را تبدیل به کارگران فرآورده های مورد نیاز خود خواهد کرد. پهلوان پس از این مقدمه به این نتیجه میرسد که: واقعیت این است که در حوزه ی تمدنی ما مجموعه ی دانش و فن بسیار اندک است و نیروی انسانی لازم برای غلبه بر دشواری ها به اندازه کافی در اختیار نیست. آن چه هم که وجود دارد در سراسر منطقه پراکنده است و در ارتباط با هم قرار ندارد. با در نظر گرفتن این واقعیت که انباشت میزان معینی از دانش و نیروی انسانی ماهر ما میتواند-یعنی همه مردم این منطقه-را از توانایی اقتصادی و علمی برخوردار سازد؛ ضرورت داردکه در جستجوی شکل های مناسبی برای همکاری و هم گامی در منطقه برآییم؛به جای آن که نیروی جدایی خواهی را به هر عنوان که باشد؛بپروانیم4.
با توجه به ضرورت دست یافتن به یک چنین نگرشی در مورد گستره ی تمدن ایرانی است که چنگیز پهلوان نظریه ی تمدنی خود را ارایه میدهد. این نظریه نه صرفاً به ادبیات بسنده میکند؛ و نه خواهان آن است که سرزمین های دیگر را به ایران کنونی ملحق ساخته و یا فقط رونق اقتصادی کشور کنونی ایران را در پی بگیرد. نظریه ی تمدنی به عناصری چون تاریخ؛فرهنگ مشترک؛اَشکال پایدار نحوه ی زیست؛جهان استوره ای و امکانات واقعی تقریب در جهان معاصر علاقه نشان داده و سعی دارد که فاصله ی خود را از آرمان خواهی عاطفی ناسیونالیستی نگه دارد5.
نظریه حوزه تمدنی ابعاد گوناگونی دارد که در ذیل هریک از آنها جداگانه مورد بررسی قرار میگیرند.


1-چندگانگی سیاسی در کنار یگانگی تمدن:


همان گونه که پیش تر بیان شد نظریه ی حوزه ی تمدنی از اساس در صدد بازسازی یک واحد سیاسی که سرتاسر سرزمین های ایرانی را در بربگیرد؛نیست.پهلوان؛ ادغام دولت های واقع در گستره ی تمدنی ایران را در یک چارچوب سیاسی ناشدنی میداند؛ و نه ضرورتی که باید در صدد دست یابی به آن بود.به باور پهلوان؛ تشکیل یک جغرافیای سیاسی که سرتاسر کشورهای واقع در حوزه ی تمدنی ایران را در بگیرد غیر عملی است.وی در این باره مینویسد:
<..این کشورها از نظر ساختار قومی و میزان استقلال سیاسی از هم متمایزند و در مقوله ی سیاسی واحدی نمی گنجند.بنابراین کسانی که از ایجاد یک فدراسیون ایرانی سخن می رانند؛ جز بدفهمی چیزی به بار نمی آورند.میل به استقلال و برپایی هویتی ملی در بسیاری از این کشورها روز به روز نیرومندتر میشود و در برابر اندیشه های جذب یا ادغام؛مقاومت به خرج میدهند.>6
پهلوان در ادامه؛ ادغام سیاسی را حتا مطلوب نیز ندانسته و چندگانگی سیاسی را نه تنهااز روی مصلحت بلکه به عنوان واقعیتی به سود تمدن مشترک پذیرا می گردد و در این باره بیان میدارد:
<نظریه تمدنی خواستار یک پارچه سازی سیاسی نیست؛به عنصر تنوع؛ نه فقط از زاویه فرهنگ؛ که از زاویه سیاست هم توجه میکند.حضور کشورهای مختلف در بستر مشترک تمدنی؛امکانات بیشتری در جهت پایداری فراهم می آورد. چنان چه بخشی از این تمدن آسیب پذیر شود؛ قسمت های دیگر خواهند توانست به حیات خود ادامه دهند و خصوصیات مشترک را زنده نگه دارند.از این رو میتوان با صراحت گفت که استقلال واحدهای سیاسی تمدنی یکی از توانایی های تمدن مشترک به حساب می آید. پس نباید با خام اندیشی در جست و جوی وحدتی کاذب برآمد.>7
گفتنی است که نظریه ی پهلوان در مورد پذیرش چندگانگی سیاسی در کنار یگانگی تمدنی با گذشته ی تاریخی ایران نیز هم خوانی دارد.از زمان اشکانیان در کنار شاهنشاهی اشکانی؛ در خاور گستره ی تمدنی ایران؛ پادشاهی مستقل کوشانی وجود داشت و یا در عصر صفوی در کنار دولت دولت صفویه در گوشه ای از جهان ایرانی؛ پادشاهی گورکانی هند بود که بر سند؛پنجاب و کابلستان فرمان روایی میکرد؛ اما با وجود این چندگانی سیاسی؛ مدنیت و فرهنگ ایرانی در اوج بود.
« واپسین ویرایش: 11 اوت 2009 گاه 06:47:12 ازسوی yazdan_s »

yazdan_s

  • کوشاترین های امرداد
  • *
  • نوشتار: 7,037
  • امتیاز: 903
  • جنسیت : آقا
    • یزدان صفایی
به نام یزدان پاک

2)محوریت زبان فارسی
پهلوان به زبان فارسی به عنوان زبان میانجی در ایران و افغانستان و نیز زبان اصلی و عامل محوری هویت بخش در دیگر کانون حوزه ی تمدنی ایران یعنی تاجیکستان می نگرد.بقای این زبان و نیرومند ساختن آن را نه تنها به نفع فارسی زبانان بلکه به سود غیر فارسی زبانان هم می داند که در حوزه ی تمدن ایرانی زندگی میکنند.برای نمونه در مورد هم زیستی دو زبان پشتو و فارسی مینویسد:<...زبان پشتو بیشترین بخت را در کنار زبان خویشاوند خود یعنی دری دارد نه در کنار مجموعه های مخلوط و بیگانه با خود. خصومت سیاستمداران پشتونیسم با زبان فارسی یک سره بی منطق و بی اساس است. به سود منافع کشورهای قدرت مداری است که می کوشند ریشه را بخشکانند.>8
به باور پهلوان؛کمربندی از بان فراسی در منطقه ی ما وجود دارد که این کمربند مورد دشمنی آمریکا قرار دارد و آمریکا درصدد نابود کردن این کمربند است. وی در این باره می گوید:< زبان رایج در شما{افغانستان} فارسی است و بس.همان چیزی که آمریکایین نمیخواهند.خطی که از چین می آید و افغانستان را به ایران متصل میکند در اساس خط فارسی زبان است. همان خطی است که آمریکاییان آن را کمربند فارسی نام نهاده اند.این ناحیه به انضمام تاجیکستان محور زبان فارسی در این منطقه است.>9
پهلوان معتقد است که فارسی هم اینک هدف یورش های زیادی قرار گرفته؛ قلمرو آن محدود شده و باید از آن دفاع کرد وگرنه با منطقه ای بدون سابقه ی تاریخی رویارو خواهیم شد. او تاکید میکند:<کسانی که امروز فکر میکنند توجه به زبان فارسی تبدیل میشود به  چماقی برای غیر فارسی؛ از یاد میبرند که زبان فارسی به خصوص در موقعیت کنونی همواره در وضعیت دفاعی قرار داشته است. این طبان به طور طبیعی در منطقه میان مردم رواج داشته است و هیچ مورد یا سند تاریخی مشخصی وجود ندارد که نشان دهد در جایی زبان فارسی را به زور و جبر جا انداخته باشند. در قرن اخیر به دنبال سیاست های فارسی زدایی انگلیسیان در شبه قاره ی هند؛بلشویسم نیز همین روش را در آسیای مرکزی در پیش گرفت. اگر فارسی از بین برود؛ در منطقه با تعدادی اقوام سر و کار خواهیم داشت که تازه شهر نشین شده اند؛ سابقه ی تاریخی چندانی ندارند؛ جایگاه ویژه ای در تمدن بشری به خود اختصاص نداده اند و سرانجام آن که در برابر قدرت روسیه گردن کشی نخواهند کرد.>10
پهلوان هم زمان با پافشاری بر محور بودن زبان فارسی به تنوع زبانی نیز احترام گذاشته و در این باره میگوید:<..کسی با احترام گذاشتن به زبان های دیگر مخالف نیست.یعنی من هیچ گاه جزیان فرهنگی جدی و پایداری در میان فارسی زبانان ندیده ام که بخواهد به حذف زبان ها و فرهنگ های دیگر دست بزند.>11
پهلوان در موارد دیگر نیز بر تنوع قومی و نیز احترام به زبان های منطقه اشاره میکند و حتا در جایی پیشنهاد ایجاد یک دانشگاه منطقه ای را در ایران ارایه میدهد که در این دانشگاه در کنار زبان فارسی؛سایر زبان های منطقه همچون ترکی؛ پشتوو اردو نیز آموزش داده شود12. با این وجود پهلوان همواره بر نقش محوری زبان فارسی تاکید دارد و مینویسد:<ما به هر حال نمیتوانیم از میراث بزرگی چون زبان فارسی یا با شرمندگی یاد کنیم و یا با سکوت از کنار آن بگذریم؛یا اگر افراد معینی با افراطی گری از آن یاد میکنند؛ما به خاطر مصلحت از دیدگاه اصولی خود چشم بپوشیم و مهر سکوت بر لب بزنیم.>13

3.نگرش تمدنی به اسلام
اسلام به عنوان دینی که در شکل دادن به زندگی و تمدن در منطقه نقشی مهم ایفا کرده است عامل اشتراک مهمی در میان مردم حوزه ی تمدنی ابران به شمار می آید. اما تجربه  ی تاریخ نشان داده است که هر گاه پاره ی از مسائل مذهبی پر رنگ گردند-همانند اختلاف شیعه و سنی- به سان نیروی بزرگی مانع از پیوند در گستره ی تمدن ایرانی می گردند؛از این رو از دیربار آنان که به وحدت سرزمین های ایرانی می اندیشیدند در صدد کاستن از این اختلاف بوده اند.14
به نظر می رسد ساکنان سرزمین های واقع در قلمرو مدنیت ایرانی با وجود اختلاف مذهبی؛ به دلیل این که نگاهشان به دین از مدنیت ایرانی تاثیر گرفته و از خصلت های عارفانه به دور نیست؛ برداشتی نزدیک به هم از دین دارند.(15)
 بر پایه ی این واقعیت ها؛ چنگیز پهلوان نیز برای نزدیک ساختن سرزمین های برخاسته از تمدن ایرانی؛ لزوم نیرومند ساختن نگرش مدنی به اسلام را گوش زد می نماید. به نوشته ی او:< درست به سبب فقدان همین نگرش تمدنی؛ از ارزیابی درست ابعاد دینی زندگی در این منطقه نیز غفلت ورزیده ایم. نگاه تمدنی در حوزه ی مسائل دینی با نگرش فقهی در این زمینه تفاوت هایی جدی دارد که آسان می تواند کشور را در بسیاری از مقاطع تصمیم گیری به راهی انحرافی سوق دهد. طرح دید تمدنی به هیچ روی به معنای نفی نگرش فقهی نیست. هریک از این نگرش ها مقام و منزلت خود را دارد و در جای خود به کار می آید. برخی تصور کرده اند که نگاه تمدنی فقط در حوزه ی سیاست خارجی کاربرد دارد و از همین زاویه به بررسی آن پرداخته اند در حالی که نگرش تمدنی ابعاد وسیعی از زندگی اجتماعی را در برمی گیرد؛ نه تنها در حوزه ی زندگی مشترک فرهنگی؛ امکانات گسترده ای برای تفاهم میان مردم این منطقه می آفریند بلکه در ضمن-و این نیز سخت مهم است- در رفتار دینی ما نسبت به فرقه های اسلامی و مذاهب دیگر تاثیر می گذارد و در درون و برون جامعه؛ مدارای دینی را نیرومند و مستحکم می سازد. نگرش فرهنگی نسبت به دین در واقع اساس و پایه ای استوار در جهت رشد و پیشرفت نگرش دموکراتیک در حیات مذهبی مردمان به شمار می آید>16.
موضوع ضرورت نگرش تمدنی به اسلام؛ در سال های گذشته به ویژهع در افغانستان مورد بررسی قرار گرفته است؛ این موضوع می تواند به نزدیکی مذهبی مردم در سرتاسر گستره ی تمدنی ایران یاری برساند.

دنباله دارد..
« واپسین ویرایش: 11 اوت 2009 گاه 20:11:42 ازسوی yazdan_s »

yazdan_s

  • کوشاترین های امرداد
  • *
  • نوشتار: 7,037
  • امتیاز: 903
  • جنسیت : آقا
    • یزدان صفایی
به نام یزدان پاک


4.نفی انحصار طلبی
بدون تردید تمدن ایرانی و تمامی دست آوردهای آن متعلق به همه ی مردمان سرزمین های ایرانی است و نمی توان آن را به سرزمینی خاص محدود و منحصر دانست. از این رو نسبت به میراثی هم چون نوروز و یا در مورد مفاخری مانند رودکی؛ مولوی؛ سنایی؛ فردوسی؛ حافظ؛سعدی و نظامی...بایستی دیدگاهی تمدنی داشت. میراث مدنی و یا مفاخر فرهنگی برخاسته از قدرتی سیاسی نبوده و نیستند و از این رو نمی توان آن ها را به واحدهای سیاسی همانند ایران؛ افغانستان؛ تاجیکستان؛اران؛ ارمنستان و .. مربوط دانست. اما چه در ایران و چه در افغانستان و نیز در سایر کشورها نوعی انحصارطلبی در مورد میراث مدنی و یا مفاخر فرهنگی به وجود آمده است. برخی نوروز را جشنی کردی؛ عده ای دیگر آن را ترکی و شماری نیز آن را تاجیک و افغانستانی عنوان میکنند و به این ترتیب؛ میراثی که می تواند؛ یکی از پایه های وحدت مدنی باشد به عاملی برای اختلاف تبدیل میشود. همین دیدگاه نسبت به مفاخر فرهنگی وجود دارد؛ در افغانستان؛ مولوی و سنایی را افغانی و در ایران؛ آنها را ایرانی می دانند و این سخن را به گونه ای بیان می کنند که گویا این بزرگان به جغرافیای سیاسی امروز مربوط هستند. دلیل این ادعا نیز آن است که مولوی در بلخ و سنایی در غزنین زاده شده و بلخ و غزنین جزیی از ایران بوده اند. در حقیقت هیچ کدام از بزرگان تمدن ایرانی از رودکی سمرقندی تا مولوی بلخی و از حافظ شیرازی تا نظامی گنجوی را نمی توان منحصراً از افتخارهای فرهنگی یکی از واحدهای سیاسی امروزی به شمار می آورد.آنان دست آورد مدنیت ایرانی و از دل تمدنی ایرانی به جهان معرفی شده اند. از این رو بزرگان فرهنگ ایرانی که شخصیت هایی متعلق به تمام جهان به شمار می آیند دست آوردهای ارایه شده از طرف مدنیت ایرانی به تمدن بشری هستند و تمامی مردمان سرزمین های ایرانی در تاجیکستان؛ افغانستان؛ ایران؛  قفقاز؛ بخش هایی از آناتولی؛میان رودان و ..می توانند این بزرگان را زاییده ی تمدن مشترک خود محسوب نمایند.
چنگیز پهلوان نیز به این واقعیت واقف است و در نوشته های خود نگاه انحصاری به دست آوردهای تمدنی و مفاخر فرهنگی را نکوهش میکند و نکوهش وی هنگامی شدید تر میشود که چنین انحصار طلبی ای از سوی مردم جغرافیای سیاسی ایران عنوان گردد.چنانچه در جایی می نویسد:< عده ای از فرهنگیان ایران در سطح بالا؛ همواره از رفتار فرهنگیان و دولتمردان افغانستان گله مند بودند و شکوه می کردند که اندیشه گران و شاعران ایرانی را از آن خود می کنند و در مجامع بین المللی بر تعلق آنان به افغانستان تاکید می نهند. کسی نمی خواست بپذیرد که بسیاری از بزرگان فرهنگ و ادب و سیاست در این منطقه به همه کشورهای وابسته به تمدن مشترک تعلق دارند؛ نه به یک کشور معین. درست به همین سبب است که ما می گوییم که تنها راه چاره در سیاسیت خارجی و هم کاری های منطقه ای؛ اتخاذ سیاست تمدنی است>17.
بحث نگاه انحصاری از جمله مباحثی است که توجهی به مراتب گستره تر از این اشاره ها را می طلید؛ چرا که موضوعی است دو سویه که هم در ایران و هم در افغانستان رواج داشته و مانعی مهم بر سر یک نگرش تمدنی است.

5)بازسازی تمدنی به جای تمدن ستیزی
در کنار موارد یاد شده پهلوان به نیرویی که مخالف بازسازی تمدنی است نیز توجه دارد. می توان گفت که باور او مجموعه ای از عوامل خارجی و داخلی؛ هر دو مانعی برای بازسازی حوزه ی تمدنی ایرانی به شمار می آیند. وی در موارد گوناگون به نقش انگستان  و اتحاد جماهیر شوروی در تضعیف حوزه ی تمدنی ایران اشاره کرده18 و هم چنین معتقد است که آمریکا نیز با این حوزه ی تمدنی سر ناسازگاری دارد19.پهلوان در اشاره به عوامل داخلی و سیاست های تمدن ستیز؛ به ویژه از مقوله ی تاریخ سازی شکایت دارد و آن را تهدیدی علیه حوزه ی تمدنی می نگرد. برای مثال او در اشاره به مقوله ی تاریخ سازی در افغانستان ابراز می دارد:
<تاریخ نویسی در افغانستان با توسل به سبک تصنعی در تمام این دوران به نوعی تاریخ سازی انجامیده است تا بتواند تاریخی مستقل از منطقه برای این کشور از دوران باستان دست و پا کند بی آن که بداند که چنین کاری به فقر فرهنگی میدان خواهد داد و فهم دست آوردهای فرهنگی و تمدن مشترک را ناممکن خواهد ساخت>20.
پهلوان؛ جریان های پشتونیزم؛ پان ترکیسم و پان ازبکیسم را به همراه جریان های چپ مارکسیستی مهم ترین تحرکات تمدن ستیز در منطقه می خواند. در مورد پشتونیزم معتقد است که این طیف فکری با تمام قدرت می کوشد با نفی تمامی تمدن مشترک منطقه ای؛ آیین تمدن گریزی را به گونه ای بی همتا در حوزهتمدن ایرانی ترویج دهد21.
پهلوان در تحلیل خود از سیاست های تمدن گریز در افغانستان؛ اوج گیری این سیاست ها را مربوط به دوران تسلط کمونیست ها در افغانستان می داند و در این مورد تصریح می کند:<شاید بتوان گفت که خصومت با ایران هیچگاه به اندازه دورانی نبوده که کمونیست ها به مدد یک ایدئولوژی منسجم به دشمنی و جدایی پروری با ایران دامن می زنند>22.
پهلوان به جریان های تمدن گریز در جغرافیای سیاسی ایران نیز توجه دارد و می گوید؛ تفکرات تمدن گریز در ایران نیز کم نبوده است. وی بر این پایه؛ نخبگان سیاسی ایران در سالهای پیش از انقلاب اسلامی را مورد انتقاد می دهد و ابراز می دهد:<هیچ کس در ایران به فکر مردم تاجیک و شیعه  ی افغانستان نبود؛ نه جریان روشن فکری که در اساس غرب گرا و امریکای لاتین زده بود و به کشور های عقب مانده ی سوسیالیستی دل می بست و الگوبرداری می کرد؛ نه حکومت که همه فکر و ذکر کارگزارانش متوجه غرب بود و از این نواحی عقب افتاده مانند افغانستان میگریخت. ایران فاقد یک سیاست تمدنی بود>23. پهلوان؛ نگرش روشن فکران ایرانی را نسبت به افغانستان در دوران پس از انقلاب نیز نقد کرده و می نویسد:< در همه ی این دوران؛ حضرات روشن و مجموعه ی اپوزسیون از این هم فرهنگان ما می گریختند و کسی را که جرات می کرد نامی از افغانستان و جهادِ آن علیه روسیان ببرد؛ متهم به وابستگی به آمریکا میکردند>24.

ادامه دارد..

yazdan_s

  • کوشاترین های امرداد
  • *
  • نوشتار: 7,037
  • امتیاز: 903
  • جنسیت : آقا
    • یزدان صفایی
به نام یزدان پاک


6.تاکید بر تنوع قومی
یکی دیگر از ابعاد نظزیه ی حوزه ی تمدنی تاکید بر تکثر در عین وحدت است.در حالی که روحی یگانه در سرتاسر گستره ی تمدنی ایرانی وجود دارد که ریشه در پیشینه و باورهای مشترک مردمان این گستره دارد. تنوع قومی؛ نژادی؛ زبانی و فرهنگی نیز در حوزه ی تمدنی ایران و حتا در هر یک از واحد های سیاسی این گستره به ویژه در ایران و افغانستان واقعیتی انکار ناپذیر است.چنگیز پهلوان نه تنها تنوع قومی را نادیده می گیرد بلکه این موضوع را فرصتی مطلوب برای ایران و تمدن ایرانی دانسته و در این مورد می گوید:
< برای ایران؛ حفظ اقوام و فرهنگ ها و ادیان گوناگون؛ به ویژه شیعیان و اسماعیلیان و سنیان از لحاظ تمدنی اهمیت فراوانی دارد. از این گذشته ایران باید بکوشد مذهب تسنن را از آلودگی از بیرون؛ به خصوص وهابیت حراست کند. سنیان در حوزه ی تمدن ایرانی از فرهنگ و تمدن ایرانی این منطقه تاثیر پذیرفته و دین خود را آراسته اند؛ پس با نگرش تمدنی حتا معنای تقریب مذاهب تغییر می یابد. سیاست تنوع قومی؛ امکانات خاصی برای ایران به وجود می آورد که هیچ کشور دیگری در منطقه از چنین موقعیتی برخوردار نیست. ایران است که می تواند با پشتونان و تاجیکان و هزاره ها و ازبکان و بلوچان و دیگر اقوام؛ ارتباطی مستمر و برادرانه و فرهنگی و پایدار برقرار سازد. ایران خواستار نابودی هیچ یک از این اقوام نیست. همه به حوزه ی تمدن ایرانی وابسته اند و حفظ تمامی آن ها برای ما ارزشمند است.>25.او در جایی دیگر نیز تاکید می کند:<حق آن است که به اقوام ایرانی نشان بدهیم که بقای آن ها فقط در درون یک بستر تمدنی نیرومند ممکن می گردد.>26.

7.سیاست خارجی تمدنی
اگر چه نظریه حوزه ی تمدنی تنها در سیاست خارجی کاربرد ندارد و می تواند در شکل دهی به جامعه؛ سیاست؛ اقتصاد و فرهنگ نیز تاثیرگذار باشد؛ اما این چند جانبه بودن به معنای کم توجهی به تاثیر خاص نظریه ی حوزه ی تمدنی بر سیاست خارجی نیست. نظریه ی حوزه ی تمدنی به سیاست خارجی تمدنی می انجامد. پهلوان بر این باور است که چنین سیاستی به این معنا خواهد بود که اصول سیاست خارجی ایران نه باید بر پایه ی فهمی سنتی از منافع ملی باشد و نه بر پایه ی تمدن اسلامی؛ که از دید او راهی مبهم و غیر قابل سنجش است؛ بلکه بایستی بر محوریت حوزه ی تمدنی ایران استوار گردد. به نوشته ی او:<سیاست خارجی تمدنی یعنی سیاستی که به ایران کنونی محدود نشود؛ بلکه به همه ی اجزای این تمدن؛ حتا آن هایی که در واحد های سیاسی خارج از ایران به نحوی حیات دارند؛ دل بستگی نشان دهد.>27. هر چند که وی در عین حال این نکته را نیز خاطر نشان می کند :<سیاست خارجی تمدنی یعنی اولویت بخشیدن به حوزه ی تمدنی.. نباید ما را از عنایت به عناصر دیگر مانند هم کاری و هم گامی با کشور ها و تمدن های خارج از این حوزه باز بدارد.>28.
در مجموع نظریه ی حوزه ی تمدنی ایرانی را می توان به این معنا دانست که کشورهایی که دارای پیوندهای مادی و معنوی مستحکمی با یکدیگر بوده و پیشینه؛ فرهنگ؛ ارزش ها و منافع مشترکی با هم دارند برای این که در برابر معادلات جهانی و سیاست قدرت مسلط تمدن غرب یک سره منفعل نبوده و از خود هویتی مجزا را نشان بدهند باید بر محور مدنیت مشترکی که به ان تعلق دارند؛ با یکدیگر هم کاری نمایند.
این دادگاه بازتاب وسیعی یافت که در ادامه؛ در دو حوزه ی ایران و افغانستان بخشی از آن مورد بررسی قرار خواهد گرفت و سپس با اشاره به برخی از موارد طرح شده؛ نکاتی چند مطرح می شود.

استقبال از نظریه ی حوزه ی تمدنی
هم در ایران و هم در افغانستان در سال های اخیر تلاش هایی برای شناخت بهتر حوزه ی تمدنی ایران و نزدیکی ایران و افغانستان به عنوان دو کانون اصلی این حوزه ی تمدنی به عمل آمده است. این تلاش ها گاه با اشاره ی مستقیم به مقوله ی حوزه ی تمدنی بوده و گاه نیز بدون اشاره ی مشخص به آن؛ ولی با ابراز نظراتی که در عمل می تواند به نیرومند شدن نظریه ی حوزه ی تمدن ایرانی یاری رساند.


دنباله دارد..

yazdan_s

  • کوشاترین های امرداد
  • *
  • نوشتار: 7,037
  • امتیاز: 903
  • جنسیت : آقا
    • یزدان صفایی
به نام یزدان پاک

1.نظریه ی حوزه ی تمدنی در ایران
در چند سال اخیر در ایران فعالیت برای هر چه مستحکم تر ساختن پیوند میان مردمان کشورهای واقع در گستره ی تمدن ایرانی رو به افزایش بوده است. برای نمونه در فضای مجازی(اینترنت)؛ پایگاه های زیادی برای نزدیک ساختن کشورهای ایرانی ایجاد شده است. از جمله می توان به کشورهای پارسی باستان(سه گانه ی پارسی)شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشدو یا وبلاگ اتحادیه کشورهای وارث تمدن ایرانی اشاره کردشما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد.موسس این وبلاگ؛حسین رمضانی؛ در سال 1382 طرح ایجاد یک اتحادیه میان کشورهای واقع در گستره ی تمدن ایرانی را ارایه داد و دو سال بعد در وبلاگ خود به شدت از طرح فخرالدین خال بیک؛ روزنامه نویس تاجیک؛ در مورد بررسی اتحاد سه کشور فارسی زبان استقبال کرده و در این مورد یک طرح نظر سنجی انجام دادشما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد. گفتنی است طرح خال بیک در 26 امرداد 1384 با عنوان < مثلث پارسی زبان:آیا اتحاد سه کشور پارسی زبان ممکن است؟> در پایگاه اینترنتی بی بی سی فارسی انتشار یافت و اکثریت قاطع کاربران بی بی سی که نظر خود را در این مورد در پایگاه بی بی سی درج کردند از این طرح استقبال کردند. البته استقبال از این طرح در میان کاربران تاجیکی و افغانی به مراتب بیشتر از کاربران ایرانی بود32.
اما جدای از فضای مجازی در جامعه ی دانشگاهی نیز نظریه ی حوزه ی تمدنی ایران مورد توجه بوده است.برای نمونه دکتر ارمکی؛ عضو هیئت علمی دانشکده ی علوم اجتماعی دانشگاه تهران در سخنانی در این مورد خاطرنشان ساخت که:<.. من از ایران به عنوان یک حوزه ی تمدنی سخن می گویم تا یک دولت یا نظام سیاسی خاص. لذا من وقتی می گویم ایران؛ یعنی مجموعه ی ملت ها و فرهنگ ها و دولت های آمده و رفته؛ در اینجا موقعیت های سرزمینی متفاوت نیز مورد نظر من است؛ یک ایران بسیار بزرگ و یک ایران بسیار کوچک؛ لذا نگاه تمدنی به ایران داشتن به معنی یک نگاه استقلالی است نه انفعالی.چرا؟ چون ایران با دولت هایی چون کویت که در عصر مدرن تولید شده اند و دنیا می تواند آن ها را نادیده بگیرد کاملاً متمایز است. جامعه ی ایرانی جامعه ای نیست که زمانی نبوده و بعد ایجاد شده و اکنون نیز میتواند نباشد. زیرا ایران یک حوزه ی تمدنی است و دولت ها معادل جامعه نیستند؛ بلکه نظام های سیاسی بخشی از حوزه ی تمدنی ایران به شمار می روند33.
دیگر نهادهای فرهنگی نیز در رسیدگی به اجزایی از محورهای اصلی نطریه ی تمدن ایرانی و به ویژه زبان فارسی نیز فعالیت داشته اند؛ مثلاً از طرح دانش نامه ی زبان و ادب فارسی میتوان یاد کرد که با همکاری تعداد زیادی از پژوهش گران ایرانی؛ افغانستانی؛تاجیکستانی و پاکستانی مدون یافته و در چند جلد منتشر شده است.جلد سوم این دانشنامه به افغانستان اختصاص دارد. ضرورت از میان برداشتن نگرش انحصار طلبانه نسبت به تمدن ایرانی نیز که همان گونه که بیان شد از موانع نزدیکی میان کشورهای ایرانی به شمار می آید؛ در این مجموعه مد نظر بوده است.به عنوان مثال؛حسن انوشه؛ مجری طرح مزبورخاطرنشان می کند :< ما وقتی می گوییم ایرانی؛ منظورمان نه افغانستان است؛ نه ایران است؛ هم افغانستان و هم ایران است و هم تاجیکستان است. منظور ما از گفتن جهان ایرانی؛ جهانی است که در آن جا فرهنگ ایرانی حضور دارد.بنابراین ما وقتی می گوییم ایرانی؛ نه به این منظور است که ما به او تابعیت ایرانی بدهیم و ملیت ایرانی بدهیم.یعنی مولوی مال جهان ایرانی است؛ مال تمدن ایرانی است>34.
افزون بر جامعه ی دانشگاهی؛ برخی از دست اندرکاران سیاست خارجی ایران نیز بر نگرش تمدنی سیاست خارجی توجه داشته اند؛ هرچند از نگاه ثانوی. برای نمونه در مقاله ای که تحت عنوان اولویت های منطقه ای ایران در سند چشم انداز بیست ساله در روزنامه ی کیهان منتشر شده است اولویت دوم سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در بیست سال آینده؛ منطقه ی قفقاز و آسیای میانه دانسته شده و در توجیهی برای این اولویت ابراز شده است که:<از نظر فرهنگی و تمدنی این کشورها در حوزه ی تمدنی این کشورها در حوزه ی تمدنی ایران قرار دارند و حتا تاجیکستان دارای اشتراک زبانی با ایران است>35.
پاره ای از سیاست مداران ارشد جمهوری اسلامی نیز لااقل در عرصه ی نظر؛ بر ضرورت اولویت بخشی به حوزه ی تمدنی ایراندر سیاست خارجی تاکید کرده اند. به عنوان مثال محسن رضایی؛ فرمانده ی سابق سپاه پاسداران انقلاب اسلامی  و دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام؛ کتابی در سال 1384 منتشر کرد با عنوان ایران منطقه ای و با نگرشی تقریباً مشابه آرای ارایه شده در چارچوب نظریه ی تمدنی. او ابتدا موضوع اولویت جهان اسلام در سیاست خارجی جمهوری اسلامی را به این دلیل که چنین مفهومی؛نادقیق و مبهم است؛ نقد کرده و سپس بر لزوم اولویتبخشی به حوزه ی تمدنی ایرانی تاکید ورزیده ودر این باره بیان می کند:< حوزه ی تمدن ایرانی؛ شامل منطقه ی جغرافیای وسیعی است که از درون چین می آید و کشمیر و فلات پامیر را در برمیگیرد و به آسیای کنونی می رسد؛ کشورهای این حوزه را به انضمام افغانستان و پاکستان شامل میشود؛ ایران فعلی را در خود جای می دهد؛ از اقیانوش هند و دریای عمان و خلیج فارس و نواحی ساحلی آن در هر دو سو؛ خود را به قفقاز تا دریای سیاه و مدیترانه می رساند.در این حوزه ی تمدنی؛ زبان فارسی اهمیت وافر دارد؛ چراکه حوزه ی تمدنی را به هم پیوند می زند>. رضایی در جای دیگر ابراز می دارد:<حوزه ی تمدنی ایران؛ صرفاً اسلامی یا صرفاً ایرانی نیست؛ بلکه هر دو ظرفیت در منطقه وجود دارد>(36)
توجه نظری به حوزه ی تمدنی در میان سیاست مداران جمهوری اسلامی تنها به محسن رضایی محدود نمانده؛ بلکه حتا در سطح ریاست جمهوری نیز مورد توجه بوده است. چنانچه محمد خاتمی؛رییس جمهور{پیشین}؛ نیز در سخنرانی های خود در هنگام دیدار از تاجیکستان بر موضوع حوزه ی تمدنی تاکید ویژه ای ابراز داشت و گفت :<حوزه ی تمدنی ما حلقه ی واسط خرد فلسفی غرب و اشراق شرق است. در این حوزه؛ این دو میراث بزرگ بشری به هم گره می خورند.از این پیوند؛ ثمره ی مبارکی حاصل می شود که وجه ممتازو ممیز سرمایه های فرهنگی و تمدنی ماست.آن چه به داشته های حوزه ی تمدنی ما طنین جهانی بخشیده؛ همین است و آنچه می تواند آفاق تازه به روی توانایی ما بگشاید نیز همین است. جای جای این سامان؛ این آیین و این زبان در تاجیکستان و افغانستان و ایران و هند سرشار از چنین زایندگی و آفرینندگی است. اتین کانون ها اگر از هم دور باشند؛ با هم اند>37.
به باور او:<حوزه ی تمدنی؛ زبانی و آیینی مشترک ما؛ تنها قوام دهنده ی سرشت و سرنوشت و خاطره ی تاریخی مشترک نیست؛بلکه زمینه ساز تلاش هم دلانه ی ما برای ساختن امروز و فردای بهتر نز هست..>38. و در ادامه ابراز امیدواری کرد که:<..جهان همچنان از اندیشه و فرهنگ مشترک ما؛ در این حوزه ی تمدنی برخوردار باشد.سرزمین افغانستان نیز برای هر دو کشور ایران و تاجیکستان؛ کشوری عزیر و خویشاوندی نزدیک است>

دنباله دارد..

yazdan_s

  • کوشاترین های امرداد
  • *
  • نوشتار: 7,037
  • امتیاز: 903
  • جنسیت : آقا
    • یزدان صفایی
به نام یزدان پاک

2 .بازتاب نظریه ی حوزه ی تمدنی در افغانستان
تلاش برای نزدیک ساختن افغانستان و ایران و نیز شناخت هرچه ببیشتر  از حوزه ی تمدن ایرانی و بهره مندی از این حوزه در مسایل سیاسی؛ااقتصادی و اجتماعی در سال های اخیر در افغانستان نیز رو به افزایش بوده است. ریاست جمهوری افغانستان؛ حامد کرزای بر تلاش برای نزدیکی ایران و افغانستان و پاکستان تاکید ویژه ای داشته و در این مورد بیان کرده است:<سه کشور باید علاوه بر تقویت مبادلات اقتصادی و تجاری خود بر محور پیوند مستحکم فرهنگی سه کشور که مظهر آن رودکی؛ فردوسی و سعدی هستند؛بیشتر تلاش کنند>(40). اشاره ی کرزای به رودکی؛ بردوسی و سعدی به عنوان نمادهای پیوند تاجیکستان؛ افغانستان و ایران؛ اشاره ی معناداری است؛رودکی پدر شعر فارسی و مظهر زبان و ادبیات فارسی؛ فردوسی استوره ی هویت خواهی همگی مردمان متعلق به مدنیت ایرانی و سعدی نیز نمودی از انسان دوستی ای مردمان است.
احساس تعلق و وابستگی به فرهنگ؛ تمدن و پیشینه ی مشترک تنها به سخنرانی های رسمی دولتی محدود نمانده است. توجه به نمادهای یگانه ی افغانستان و ایران و به ویژه استوره های مشترک هواره رو به فزونی بوده است. سیاوش؛ سهراب؛ زرتشت و رستم در نوشته های گوناگون به عنوان نماد ماندگاری افغانستان در جهان پر آشوب امروز مورد توجه بوده اند(41).تکیه بر پیشینه ی تاریخی و تمدنی مشترک در شعر شاعران و داستان های نویسندگان افغانستانی نیز بازتاب یافته است(42). برخی از نویسندگان افغانستانی از توجه بر نمادهای تمدن مشترک فراتر رفته و تلاش کرده اند تا به ویژه بر محور زبان و ادبیات فارسی به نزدیکی ایران و افغانستان یاری برسانند. محمد کاظم کاظمی؛ شاعر و نویسنده ی هراتی که در گستره ی ادبیات فارسی پر تلاش بوده است در کتابی به نام«هم زبانی و بی زبانی» سعی کرده تا در عین توجه به موضوع یگانگی زبان مورد استفاده در ایران و افغانستان؛ بی زبانی؛ یعنی دشواری های پیش روی این هم زبانی را نیز مورد توجه قرار دهد(43).
استاد یونس طغیان؛ استاد دانشکده های ادبیات کابل و مزار شریف نیز یکی دیگر از شخصیت های ادبی و فرهنگی افغانستان است که تلاش زیادی برای وحدت فرهنگی ایران و افغانستان انجام داده است. وی که عشق و شور اصلی اش به شاهنامه بوده و پژوهش هایی هم چون «خاندان های گودرز و پیران؛ عَلَم بردان ایران و توران»را انجام داده است در این باره در گفت و گویی با سید ابوطالب مظفری؛ سردبیر مجله ی دُر دری(خط سوم) می گوید:« به هر صورت؛ با مرزهایی که میان سرزمین های فارسی زبانان کشیده شده است؛ نباید ادبیات خویش را به چند دسته تقسیم کنیم. این فرهنگ واحد و ادبیات واحد است..» و در ادامه می افزاید«.. می گویند باری دانشمند بزرگ ایران؛ مرحو خانلری؛ به کابل آمده بود و در سخنرانی که در دانشگاه کابل داشت؛ گفته بود ادبیات فارسی به یک تابلو بسیار زیبا می ماند که اگر ما آن را به چند حصه تقسیم کنیم؛ ارزش خود را از دست می دهد. ادبیات فارسی نباید چندین تقسیم شود با پیش آمد های سیاسی که شاید گذراست. ما تلاش می کنیم که ادبیات مشترک فارسی زبانان دنیا را داشته باشیم.تاجیکستان؛ آسیای میانه؛ هندوستان؛ ایران و افغانستان؛ باید ادبیات مشترک داشته باشند و به جهت ایجاد پیوندهای نزدیک با هم تلاش بکنیم»(44).
جنبش هم گرایی تمدنی در افغانستان از ابراز علاقه در مورد نزدیکی بر محور زبان فارسی ابعادی گسترده تر یافته است. برخی از فرهنگیان افغانستان بر موضوع محور قرار گرفتن تمدن و فرهنگ مشترک به عنوان وجه بارز هویت افغانستان تاکید داشته اند. از جمله ی این فرهنگیان دکتر سید عسگر موسوی؛ دانشمند هزاره و استاد زبان شناسی دانشگاه آکسفورد است. وی در گفت و گویی با نشریه ی دُرِ دَری در مورد اهمیت شناسایی هویتی اصیل بر مبنای تمدن کهن پارسی می گوید:« بهتر شاید این باشد که به یک خودسازی برسیم؛ به کشف دوباره ی خودی برسیم که خود ما چی هستیم؛ خود ما افغانی هستیم؟ این کلمه ی افغان را شصت سال پیش کسی نمی گفت. کلمه ی پشتون را که شصت سال پیش کسی نمی گفت.کلمه ی هزاره را نیز در هیچ متنی نداریم. بزرگان ما در گذشته با این چیزها بیگانه بودند. حافظ به خاطر هزاره و پشتو شعر نگفت.خود برگشت به خود ما؛ برگشت به یک فرهنگ بسیار جهانی است و آن فرهنگ؛ فرهنگ امپراتوری بوداما نه امپراتوری سیاسی و نظامی که امپراتوری فرهنگی و آن با فرهنگ های دیگر جنگ نداشت؛ فرهنگ های دیگر هم با آن جنگ نداشتند. فرهنگ بزرگ فارسی بالاتر از یک زبان است..زبان فارسی جزو کوچکی از این کل بزرگ است»(45).
در مقاله ای به قلم مظفر دره صوفی به عنوان«جُستاری در نسبت دین و آزادی» که در نشریه ی  پیام مجاهد؛ ارگان جمعیت اسلامی افغانستان(حزبی که مسؤول آن؛ استاد ربانی؛ رییش جمهور پیشین افغانستان است)به چاپ رسید؛ در مورد حوزه ی تمدنی می خوانیم:« افغانستان با خیلی از کشور های پیرامونی در حوزه ی تمدنی مشترکی قرار دارد و این حوزه؛ سه فرهنگ را در خود جا داده است؛ فرهنگ کهن قبل از تولد و استیلای اسلام در این حوزه که دارای ویژگی های خاص خود است و زبان فارسی از مشترکات این حوزه ی تمدنی است؛ با ظهور اسلام و رسوخ آن در این دیار؛ این فرهنگ نه تنها خود را در برابر هجوم فرهنگ اسلامی عربی نباخته است که با آن در یک داد و ستد متقابل پرداخته است..»(46).
دیپلمات های افغانستانی نیز به موضوع حوزه ی تمدنی و ضرورت بهره برداری از حوزه ی تمدنی مشترک توجه داشته و این موضوع را مورد تاکید قرار داده اند. از جمله آقای دکتر عبدالغفور آرزو؛ کاردار سفارت افغانستان در تهران که از ادیبان صاحب نام افغانستان به شمار می آید(47) در سخنانی به ضرورت تطبیق مانفع ملی کشورهای فارسی زبان با منافع تمدنی شان اشاره کرده و در مصاحبه ای با خبرگزاری مهر می گوید:«باید سیاستی را اتخاذ کرد تا در کشورهای فارسی زبان؛منافع ملی  با منافع تمدنی هماهنگ شود. به این معنی که زمانی حوزه ی تمدنی ما بسیار بزرگ بود و مرزهای جغرافیایی شباهتی با امروز نداشت اما امروز ایران؛ افغانستان و تاجیکستان هر کدام دولت و هویت مستقلی دارند. در واقع این کشورها از هویت و ریشه ی مشترکی برخوردارند و نیز هر یک منافع و هویت های خاص خود را پیش می برند». وی در بخشی دیگر از سخنان خود ابراز می دارد:« باید بدانیم که اگر هویت های تمدنی مشترک را فراموش کنیم؛ دست یابی به اشتراک های سیاسی نیز بسیار دشوار خواهد بود. بزرگان و مسؤولان رده بالای نظام های این سه کشور(ایران؛افغانستان و تاجیکستان) می توانند زبان و فرهنگ را جدی تر از همیشه تلقی کنند تا این هدف یعنی تعادل و تطبیق منافع ملی با منافع تمدنی به دست بیاید. این تعادل؛ پشتوانه ای می شود تا سطح اقتصادی کشورها نیز به توازن برسد»(48).
فرامرز تمنا؛ معاون فرهنگی سفارت افغانستان نیز در مصاحبه ای با خبرگزاری مهر؛ضمن تاکید بر مشترکات سه کشور افغانستان؛ایران و تاجیکستان که به نوشته ی او؛«......... حوزه ی تمدنی آریانا یا ایران کبیر را تشکیل می دهند{که} از طریق تقویت زبان و نقاط مشترک می توانند در بستری قوی تر و برازنده تر به تعامل به تعامل با جهان روی بیاورند»؛ با طرح پرسش هایی چند؛ از جمله آن که«... چرا با وجود این که ایران دست به این ابتکار بزرگ زد موفقیت بزرگی در این باره حاصل نکرد؟ آیا منظور آقای خاتمی از این گفت و گو؛ تمدنی ایرانی بوده است یا تمدن اسلامی؟...» از نگاه انحصار طلبانه در ایران نسبت به تمدن ایرانی نیز انتقاد کرده و آن را مانعی برای ایجاد گفت و گوی درون تمدنی میان ایران و افغانستان می داند.او در این باره تصریح می کند:
«متاسفانه کشورهای ایران؛افغانستان و تاجیکستان که وارثان اصلی تمدن آریانا محسوب می شوند همدیگر را در یک سطح نمی بینند.ایران همیشه خود را مادر و وارث این تمدن قلمداد می کرده که این؛ گاه برای این دو کشور قابل پذیرش نبوده است»(49).


دنباله دارد..

yazdan_s

  • کوشاترین های امرداد
  • *
  • نوشتار: 7,037
  • امتیاز: 903
  • جنسیت : آقا
    • یزدان صفایی
به نام یزدان پاک

مخالفت ها با حوزه ی تمدن ایرانی
مخالفت ها با نظریه ی حوزه ی تمدن ایرانی و دیدگاه چنگیز پهلوان در این باب؛ بیشتر از طرف چپ گرایان؛ اعم از ایرانی و افغانستانی؛ پان ترک ها؛پشتونیست ها و حتا برخی از گروه های اسلام گرا بوده است. مخالفان ایرانی نظریه ی حوزه ی تمدنی؛ بیش تر پهلوان را به «شوونیزم فارس» متهم می کنند. آن ها بدون این که برای این اتهام دلایلی ارایه کنند صرف اشاره به تاکید پهلوان در مورد نقش محوری زبان فارسی را کافی می دانند.(50) مخالفان افغانستانی نظریه ی حوزه ی تمدنی در کنار مقوله ی «شوونیزم فارس»؛ از پیوندهای او با تعدادی از شخصیت های سیاسی افغانستان انتقاد می کنند. مثلاً پشتیبانی پهلوان از احمد شاه مسعود و مناسبات نزدیک وی با سران شورای نظار(گروه تشکیل شده به وسیله ی مسعود) هم چون«یونس قانوی و دکتر عبدالله» را مد نظر دارند.(51) در اشاره به مخالفت گروه های اسلام گرا به عنوان نمونه به مقدمه ی «اداره ی دارالنشر» می توان اشاره کرد که بر بازچاپ کتاب«عصر مجاهدین و برآمدن طالبان در افغانستان» (1378) افزوده شده است.در این مقدمه؛ در کنار یک انتقاد تند و شدید از کتاب که توضیح نمی دهد که چرا با این همه عیب و ایراد؛ آن را شایسته ی بازچاپ دانسته اند؛ از این شکایت کرده اند که چرا در این کتاب به «...قضایا؛ از دیدگاه های ناسیونالیستی و نژادی...» نگاه شده است.(52)
در مجموع؛ در مورد حوزه ی تمدن ایرانی و دیدگاه چنگیز پهلوان در مورد این نظریه؛ نقد منصفانه ای صورت نگرفته است. مخالفت هایی که در مورد این نظریه مطرح شده است نیز بیشتر جنبه ی غرولند دارد تا نقد جدی.
امروزه با گذشت بیش از یک دهه از طرح نظریه ی تمدن ایرانی و بازتر شدن جوانبی از آن؛ به نکات و مضامینی چند می توان اشاره کرد؛ در وهله ی اول از حوزه ی تمدن ایرانی سخن رانده شده است بدون این که قلمرو دقیق و یا حتا نسبی این حوزه ی تمدنی مشخص شود. هر از گاه سخن از ایران؛ افغانستان؛تاجیکستان؛ اران؛ارمنستان؛گرجستان و سرزمین های کردنشین می رود ولی شاید لازم باشد که تا قلمروی دقیق تر این حوزه ترسیم شود.
یکی از دیگر نکاتی که در این زمینه می توان مطرح کرد نوعی تاجیک محوری است. پهلوان بر تنوع قومی در افغاسنتان تاکید می کند و از نقش ازبک؛پشتو؛هزاره و ترکمن در این سرزمین سخن می راند اما تمرکز اصلی او بر تاجیک هاست.اگر از جهت فرهنگی تاجیک ها در افغانستان نقش محوری را داشته اند؛ اما بدون تردید چه از نظر جمعیتی و چه از لحاظ اهمیت تاریخی و سیاسی نقش محوری را در این سرزمین؛پشتون ها داشته و دارند. حوزه ی تمدن ایرانی نیز جز آن که در آن نقش اساسی برای پشتون ها در نظر گرفته شود؛ معنایی واقعی پیدا نمی کند. نزدیکی میان ایران و افغانستان هم بدون بهبود نگرش پشتون ها به ایران میسر نخواهد بود. این واقعیت را بزرگان تاریخ ایران نیز دریافته بودند.فرمان روایی چون نادر شاه به نبردهای خونین پشتون ها و قزلباش ها پایان داده و پشتون ها را به سروری در سرتاسر ایران زمین رساند تا آن جا که از قفقاز تا بغداد و از آنجا تا هند و فرارود
(ماوراء النهر) این پشتون ها بودند که در نگهبانی از ایران زمین نقشی اساسی ایفا کردند. محمد شاه قاجار نیز سیاست نادرشاه را تعقیب کرد؛با پشتون ها مناسبتی نزدیک برقرار ساخت؛ برای از میان بردن اختلاف مذهبی میان پشتون ها با قزلباش ها کوشش کرد و تعدادی از سرداران پشتون همانند کهندل خان و یارمحمدخان را به سرداران بزرگ قشون ایران تبدیل کرد و حتا به آنان القاب سلطنتی اعطا کرد.
هم اکنون نیز نزدیکی ایران و افغانستان و هم چنین فراهم آوردن زمینه های شکل گیری نظریه ی حوزه ی تمدن ایرانی در گرو همکاری و هم دلی پشتون هاست و بدیهی است که به تلاشی جدی تر برای از میان بردن سو تفاهم های میان مردمان جغرافیای سیاسی ایران و پشتون ها نیاز هست؛ پشتون ها تعصبشان به آریانای کهن؛کم از دیگر اقوام ایرانی نیست.
برگرفته از:فصل نامه ی گفتگو؛شماره 50

پی نوشت ها:
1.بنگرید به دکتر محود افشار؛افغان نامه؛تهران:بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ج2،1380
2.چنگیز پهلوان؛افغانستان؛عصر مجاهدین و برآمدن طالبان؛تهران:قطره؛1377؛ص10
3.همان؛ص104
4.همان؛ص109 و 108
5.همان؛ص 10
6.همان؛ص11{البته این احتمال بالاست که همکاری های تمدنی؛ خواسته و ناخواسته؛مقدمه ای شوند برای نزدیکی و همکاری های بیشتر که فرجام آن به ادغام دولت های واقع در گستره ی تمدن ایران بیانجامد.یهنی همان گونه که 200 سال طول کشید تا زور سیاسی و زمینه سازی های فرهنگی در میان بسیاری از باشندگان این حوزه؛میل به استقلال یگان های کوچکتر سیاسی را نهادینه سازد؛کم و بیش؛ زمانی هم سان لازم است تا اندیشه ی سودمند بودن یگانگی را در میان بیشینه ی همان مردمان؛نیرومندی بخشد. این نکته از این رو یادآوری شد تا ایران دوستانی که خواهن شکل گیری نهاد سیاسی یگانه ای-برآمده از نخبگان سراسر این پهنه ی فرهنگی-هستند؛ اندیشه ی تبیین شده در این نوشتار را رودروی خود نیابند کما این که به نظر می آید عملی شدن موثر آنان نیز؛ نیازمند اجرای زمینه ای از همین دست است-ویراستار}
7.همان
8.همان ص 381
9.همان ص 380
10.همان ص 117
11.همان
12.همان ص 80
13.همان ص 118
14.برای نمونه می توان از محمد شاه قاجار یاد کرد که در صدد از میان برداشتن اختلافات میان شیعیان ایرانی و سنی های افغانستانی بود؛بنگرید به:محمد علی بهمنی قاجار؛ایران و افغانستان از یگانگی تا تعیین مرزهای سیاسی(تهران:مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی1385) ص98
15.غالب بودن نگرش مدنی به دین در افغانستان نیز مورد تایید روشن فکرانی هم چون :اسماعیل اکبر بوده است. در این باره بنگرید به:علی امیری؛«دیده ها و دریافت هایی از شهر کابل»؛ ماهنامه ی دانشجویی نسل امروز؛ آبان 1382؛سال اول؛شماره 7؛ص5
16.پهلوان؛پیشین ص 374
17.همان ص 323
18.همان ص 117
19.همان ص 349
20.همان ص 110
21.همان ص 31. او در اشاره به موارد و مصادیقی از این ایران گریزی پشتونیست ها و چپ ها اشاره کرده و از جمله رفتار همراهان داوودخان؛ریاست جمهور فقید افغانستان؛ دیدار وی از ایران در سال 1356 را مثال می زند و در این باره می گوید:«داوودخان در موقع تنظیم بیانیه ی مشترک به اصرار همراهان خود که با نزدیکی افغانستان و ایران موفق نبودند؛ در ابتدا اصرار کرد که واژه ی فارس از جلو خلیج فارس برداشته شود.همراهان چپ اندیش او می گفتند که اگر این امتیاز را به ایران بدهیم؛ از کمک های گسترده ساحلی آن سوی خلیج فارس محروم می شویم......».
22.همان ص 324
23.همان
24.همان ص 325
25.همان ص 473 و 474
26.همان ص 475
27. همان ص 470
28.همان
29.تارنوشت کشورهای پارسی زبان(سه گانه پارسی)؛
Aprspersian.blogfa.com
30.تارنوشت اتحادیه کشورهای وارث تمدن ایرانی؛
  aryanunoun.blogfa.com 
(البته اکنون شمار این گونه تارنوشت ها و ترانما ها و یا نوشتارهایی جداگانه در این زمینه؛بسیار بیش تر شده است. در این باره به ویژه می توان به به تارنمای مفید شماری از جوانان ایران دوست با عنوان«پایگاه تاریخ و فرهنگ ایران بزرگ»-
شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد – اشاره کرد.
31. همان
32.برای آگاهی از طرح فخر الدین خالد بیک؛ بنگرید به:فخرالدین خال بیک ؛ مثلث پارسی زبانان:آیا اتحاد سه کشور فارسی زبان ممکن است؟؛پایگاه اینترنتی بی بی سی شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد 26/5/1384
33.مصاحبه ی فروزان آصف نخعی با دکتر ارمکی؛سناریوی هزاره ی سوم؛پایگاه اینترنتی روزنامه ی همشهری
شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد
34. محمد کاظم کاظمی؛ دانش نامه ی زبان و ادب فارسی در افغانستان؛پایگاه اینترنتی شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی(منزل گاه الکترونیکی)؛
شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد 6/3/1383
35.علی دژمان؛«اولویت های منطقه ای ایران در سند چشم انداز بیست ساله»روزنامه ی کیهان؛15/1/1386
36.محسن رضایی؛«ایران قدرت منطقه ای» در پایگاه اینترنتی دکتر محسن رضایی؛
شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد
37.پایگاه اینترنتی ریاست جمهوریغسخنرانی های ریاست جمهوری؛
شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد
38.همان
39.همان
40.خبرگزاری مهر؛«تاجیکستان دوران جدیدی بر پایه ی تمدن درخشان این خطه پایه ریزی می کنند»
شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد
41.برای برسی نمونه ای از توجه به استوره ها در افغانستان به عنوان نماد هویتی افغانستان؛بنگرید به :رزاق رویین؛«رستم نماد ماندگاری ملت ما»؛پایگاه اینترنتی آریایی؛
شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد  زمستان 1384
42.همان؛برای نمونه می توان به شعری  از خانم«خالده فروغ» اشاره کرد که نمودی است از عشق سرشار مزدم افغانستان به تمدن مشترک و نمادهای این تمدن؛ وی در یکی از اشعارش چنین می سراید:«پدرم چنیدن هزار ساله است؛ جغرافیای آزادیست؛ زیان من است؛هفت خوانی است پر از رستم؛ کهن سال خاکستری مو؛مرا پرورده است».
43.مجید نظافت یزدی؛«نگاهی به کتاب هم زبانی و بی زبانی نوشته ی محمد کاظم کاظمی»؛
شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد        3/5/1385
45.مصاحبه ی ابوطالب مظفری با سید عسگر موسوی؛«روشن فکر افغانی و جهان متفاوت» در
شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد 24/1/1383
44.مصاحبه ی ابوطالب مظفری با استاد محمد یونس طغیان؛ این تابلو را تقسیم نکنیم؛«فصل نامه ی فرهنگی،ادبی؛هنری خط سوم»؛ ش 7؛بهار 1384؛ص 41
46.مظفر دره صوفی؛«جستاری در نسبت دین و آزادی» در پایگاه اینترنتی پیام مجاهد:
شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد
47.آقای دکتر آروز دغدغه ی نزدیک ساختن کشورهای فارسی زبان را دارند. ایشان در 13 آذر ماه 1385 به دعوت اینجانب برای شرکت در همایش«ایران؛افغانستان و تاجیکستان؛هویت فرهنگی مشترک»در دانشکده ی حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران پاسخ داده و در این همایش؛ سخنرانی پرشوری در مورد گستره ی تمدنی مشترک ایراد کردند که این سخنرانی مورد استقبال گسترده ی حاظران قرار گرفت.
48.خبرگزاری مهر؛«کشورهای فارسی زبان منافع ملی را با منافعی تمدنی تطبیق دهند»در:
شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد؛ 24/3/1285
49.همان.«ایران و افغانستان و تاجیکستان وارثان اصلی تمدن ایران کبیر هستند»در
شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد 5/4/1385
50.برای نمونه درباره ی بررسی افرادی که دیدگاه های پهلوان را به عنوان تبلیغ ناسیونالیسم زبانی تلقی می کنند ؛ می توان به مقاله ی اسد سیف با عنوان«خشونت اجتماعی؛هویت ملی ؛زبان و ادبیات» در نشریه ی چپ گرای آرش چاپ پاریس اشاره کرد؛ در:
شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد
51.برای نمونه در مورد چنین نقدهایی؛بنگرید به مطالب منتشر شده درباره ی پهلوان در نشریه ی پیام زن؛ ارگان جمعیت انقلابی زنان افغانستان(راوا)؛ در
شما دسترسی دیدن پیوندها راندارید. نام نویسی یا درونشد
52.اداره ی دارالنشر افغانستان؛خزان 1378



 

گروه امرداد

تارنما تالارها امردادنامه

تالارها

فایلخانه گاهشمار اساسنامه امرداد جستجو

گوناگون

یاری امرداد اسناد خلیج فارس

تارنماهای همسو

خبرگزاری میراث فرهنگی تاریخ فا هفته نامه امرداد