نویسنده جستار: زبان کهن لکی  (بازدیدها: 746 بار)

0 هموند و 22 میهمان درحال خواندن جستار.

حسین محمدی

  • هموند میانه
  • *
  • نوشتار: 29
  • امتیاز: 0
  • جنسیت : آقا
زبان کهن لکی
« : 02 اوت 2014 گاه 02:20:13 »
زبان لکی

حسین میرمحمدی

زبان لکی یکی از زبان های کهن ایرانی است که در حال حاضر بیش از 3 ملیون نفر به این زبان تکلم میکنند.به اعتقاد بسیاری از اساتید ادبیات، زبان لکی همان زبان پهلوی می باشد و نزدیکترین زبان ایرانی به زبان اوستایی است.
در تحقیقی که در این مورد انجام داده ام که انشاا... بتوانم در آینده نزدیک آن را به صورت یک کتاب در خدمت مردم قرار دهم ،این مسئله را که زبان لکی همان پهلوی بوده را اثبات نموده ام . و لی متاسفانه با گذشت قرنها دچار تغییرات زیادی شده است. اما بسیاری از واژه ها هنوز دست نخورده در این زبان باقی مانده اند.که چند واژه از زبان لکی را که با پهلوی یکی هستند می آوریم.
فارسی                                  پهلوی                              لکی

درخت                                دار                             دار
بره                                   وَرک                          وَرک
برنز                                  برینج                          برینج
باز                                    ویشا                          وِشا
گراز                                   وراز                          وراز
تیز                                        تیژ                        تیژ
هوش                                    ویر                        ویر
بچه                                       وَچ                        وَچ
پریدن                              واز                       واز
سنگ خارا                              دال                       دال
نوعی عقاب                            دال                        دال
کرکس                               سری گر                  سرگر
برگ                                    وَلگ                   وَلگ
زیر بغل                                کَش                     کَش
زیاد(بسیار)                            فرَ (فره)                 فرَ
با او                                    اویش                   اویش
بز کوهی                              پازن                      پازن
دانا                                   فره زان                فره زان
تیغه                                 تیخَک                  تیخَک
ته                               تیئه                           تیئه
جنگل                            دارین                   دارین
بیشه                           ویشه                        ویشه
توبره                           گوال                       گواله
دوروغگو                    دروزن                    دروزن
دیدنی                       وینه                          وینه
بزرگ                       بگ                        بگ
دوست                      هم برات                  هم برا
رقیب                        همال                      همال
خراشیدن                      ریش                  ریش
رفیق                         همباز                  هم باز
شعاع نور                    تیخ                       تیخ
پنج انگشت               پنج انگور              پنج انگور
زن(جنس مونث)           ژن                    ژن
زن(زدن)                   ژن                    ژن
پرستش(نماز)              نِماچ                     نِماز
زهدان کمان              کوت                     کوت
منزل(روستا،شهر)       دئ                      دئ
مکیدن                     میژ                      میژ
قوچ                       ورن                  ورن
ظاهر                    دیتار                   دیار
گذرگاه                  ویتار                   ویار
غروب                  ایوارَک               ایوارَ
بد                         گَن                   گَن
نوعی عقاب            آلو                    الو
فخر بیجا               بوش                بوش
فقر                   تنگی                   تنگی
قفسه سینه             وَر                 وَر
گاو شخم زن       ورزا                  ورزا
گروه                گال                    گَل
باران                واران(وَشت)          واران(وَشت)وشت باران همراه با باد
گوساله               گوتر                   گوَر
لابه                 لاپَک                 لاپیَک
هستند              هئیت                 هئیت(هئینو)
هستم               هَم                     هَم
هستند               هَند                    هَن
هستیم               هئیم                هئیم
اجازه دادن         هیشتن              هیشتن
آسیب رساندن      زیانی              زیانی
ادرار                میز                میز
عدس              میشوک              ماشک(از حبوبات است شبیه به عدس)
درخت بید              وئ               وئ
برهنه               لوت(روت)        لویت (رویت)
بخار(شرجی)         بوت              بوق
بذر                      توم              توم
بهار                   وهار               وهار
بیش از هفتصد واژه از زبان پهلوی هنوز هم در زبان لکی رایج هستند که نشان میدهد لکی همان زبان پهلوی(اشکانیان و ساسانیان) است.
شواهد دیگری وجود دارد این ادعا را ثابت کرد که چند دلیل دیگر را می آوریم.
با توجه به نوشته های مورخان مناطق پهله همان مناطق لک نشین است.که متاسفانه هرکدام از استان هایی که لکها در آن ساکن هستند مانند لرستان ،ایلام،کرمانشاه و همدان مدعی هستند که منطقه ی پهله متعلق به آنها بوده.که باید بادید باز به این مسئله بنگرند و با تقسیم بندی های استانی امروز نمیتوان منطقه پهله را نشان داد و گقت لرستان یا کرمانشاه سرزمین پهله بوده. و اما نوشته های مورخان
-   یاقوت حموی در معجم البلدان می نویسد.شهرهای پهلویان هفت است،همدان،ماسبذان(ایلام)ماه کوفه(دینه ور،صحنه)،ماه بصره(نهاوند)،صیمره(دره شهر)،کارمانشاهان .
-   ابن فقیه می نویسد:این ناحیه را شهرهای پهلویان نامندو آنهاهمدان است و ماسبذان و مهرجانقذه که سیمره است و قم و ماه بصره و ماه کوفه و کرمانشاهان.
-   اصطخری مسافت شهرهای پهله را چنین مینویسد:  از همدان تا رود راور7 فرسخ است و از رود راور تا نهاوند 7 فرسخ و از نهاوند تا لاشتر(الشتر)10فرسخ و از لاشتر تا شابرخواست(خرم آباد) 12فرسخ و از آنجا تا لور 30 فرسخ که لور بخش پشمینه زار در اندیمشک می باشد. و لور در زبان لکی به معنی دشت مسطح می باشد که بسیاری از مورخان به اشتباه میگویند واژه ی لر از منطقه لور گرفته شده است.
-   ابن حقول راه دیگر سرزمین پهله از شمال به جنوب را چنین توصیف می کند:  از دینه ور(شهرستان صحنه)تا سیمره 5 منزل و از دینه ور تا سیروان(شیروان چرداول) 4 منزل و از سیروان تا سیمره یک روز.
با توجه به این نوشته ها و نوشته های بسیار دیگر میتوان فهمید که منطقه ی پهله همان استان فرضی لکستان است.که اگر این مناطق را بجز قم بر روی نقشه به هم وصل کنیم مناطق لک نشین و استان لکستان را میتوان ترسیم کرد.
واژه ی پهله و عربی گردانی آن:
واژه ی پهله با هجوم تازیان به ایران به فهله و فیلی تغییر کرد . با این توصیف در قرون گذ شته  واژه ی فیلی  بعد از هر کلمه و به عنوان پسوند مکان یا طایفه ای آمده است به معنی لک بودن آن می باشد.  برای نمونه خرم آباد فیلی یعنی خرم آباد لک نشین.متاسفانه در استان ایلام یکی ازطوایف لک را به فیلی معروف است به عنوان کرد میشناسند. بدین ترتیب لک های لرستان را لر فیلی و لک های ایلام را که گویششان به کردی نزدیک است کرد فیلی میگویند.

محل زندگی لک زبانان همان لکستان است که در استان های همدان،لرستان،کرمانشاه،ایلام ، استان قزوین،استان گیلان و خوزستان زندگی می کنند.
شهر های لک نشین
استان کرمانشاه : شهر کرمانشاه ،هرسین، کنگاور،صحنه، دینه ور، ماهی دشت
استان ایلام: شیروان چرداول زردلان ،هلیلان،دره شهر ،  آبدانان ، بدرا ، دهلران
استان لرستان: خرم آباد، نور آباد، الشتر ، بیرانشهر، فیروز آباد ، زاغه، کوهدشت، گراب، کونانی،هفت چشمه
استان همدان: تویسرکان ، ملایر ، نهاوند
استان خوزستان: اندیمشک،شهرک آزادی
استان قزوین:خیلی از روستاهای قاقازان قزوین
استان گیلان:لنگرود، لوشان چم خاله
 در مناطق دیگر دنیا مانند عراق بیش از یک ملیون نفر و کردستان ترکیه و داغستان شوروی لک زبانان زندگی می کنند.
مشاهیر لک
بهلول : بنیان گذار فرقه اهل حق (یارسان) زادگاه او شهرستان  دینه ور یکی از شهرهای شهرستان صحنه بود که از خدمت امام صادق کسب علم نمودند.
کریم خان زند : اهل ملایر روستای پری،که به عادل شاه و وکیل الرعایا معروف است.
بابا طاهر عریان: که در محضر شاه خوَشین الحق درس عرفان آموخت. و در اشعارش کلمات زیادی لکی دیده میشود ولی متاسفانه میگویند لر است.حتی یک کلمه لری در اشعار بابا دیده نمی شود ، لازم به ذکر است که بابا یکی از القابی است که به بزرگان الحق داده میشده،مانند بابابزرگ ، بابا حیدر
باباطاهر نیز به سبک پیشوایان الحق دو بیتی سروده است. یک دو بیتی از شاه خوشین لک
یارسان ورا یارسان ورا          رای حق راسیئن ورانان ورا
پاکی و راسی و نیکی ورا      قدم و قدم تاگه ننزلگاه
ای یارسان راه حق راستی است ، به راه راست بروید ،پاکی و راستی و نیکی را گام به گام تا منزلگاه شعار خود سازید.

دو بیتی های بابا طاهر
مو آن رندم که نامم بی قلندر       نه خون دیرم نه مون دیرم نه لنگر
چو روز آیه بگردم گرد گیتی       چو شو گرده به خشتی وانهم سر
بی:بود      دیرم:دارم

بوری بوری که جانانم تویی تو                بوری بوری که سلطانم تویی تو
تو خود زانی که غیر تو نزانم                 بوری بوری که ایمانم تویی تو
برگردان به فارسی
بیا بیا که جانانم تویی تو        بیابیا که سلطانم تویی تو
تو خود میدانی که جز عشق تو هیچی نمی دانم      بیا بیا که قبله ام تویی تو

طوایف لک در تمام دنیا.
بالاوند: هلیلان، زردلان و مایدشت
کوشوند: هلیلان و زردلان
خالوند: فهوار محال، درودفرامان و ماهیدشت کرمانشاه-سرفیروزآباد روستای سراب و سخر علیا
جلیلوند: دینور
نامی وند: منطقهٔ ماهیدشت کرمانشاه
پایروند: کوه پرآو در شمال شرقی کرمانشاه، منطقهٔ درودفرامان در شرق کرمانشاه
هموند: منطقهٔ درودفرامان در شرق کرمانشاه
شیرازی یا شیرازوند: منطقهٔ درودفرامان
احمدوند: انکوخاصی علیاو، قسمتی از درودفرامان
حسنوند: شامل طایفه‌های چراغ، دولت شاه، میه فر، کاکلوند، خوانین، پولا، زیودار و سیاهچوش می شونددرشهرستان سلسله
بیرانوند: بیرانوند یاراحمد و بیرانوند مال اسد. ایل بیرانوند از طایفه‌های فراوانی تشکیل شده است.
یوسفوند: :شهرستان سلسله
کلیوند یا کولیوند: :شهرستان سلسله و دلفان
فلک الدین: خاوه بین نهاوند، الشتر، سیمره
کرم علی یا کرم علی وند: خاوه، دلفان از شمال غربی لرستان بین کرمانشاه هرسین و الشتر
کاکاوند: هرسین، چمچمال و دلفان
سنجابی :دلفان
میربگ: دلفان
شاهیوند:دلفان
موسی وند: انتهای خاک خاوه دلفان
نورعلی و احمدوند:دلفان
ایتی وند: دلفان
عثمانوند: منطقهٔ عثمانوند در جنوب کرمانشاه
جلالوند: در جنوب کرمانشاه و همجوار عثمانوند. جلالوند: کرند غرب در کرمانشاه* اولادقباد: دلفان، هرسین وکوهدشت
بیژنوند: صفرخانی، حیدبگی، بیژنوند حانی و جنوب پل سیمره به طرف سرابله
منطقهٔ هلیلان: هلیلان، کنار رودخانهٔ سیمره
منطقهٔ مایدشت: بخش سرفیروز آباد
می‌روند: خاک الشتر
فلانی: کاکارضا
لک: اسفندآباد، چهار کاد، علی وردی
قلابوند: کوه طافا، کوه هشتاد پهلو
گراوند، رومانوند، آدینه وند، روماینوند، ماولین یا بوالیند، کرنالوند، کرناتی، کوشکی، ازدجوند یا ازدج، آزادبخت: محل سکونت جنوب غربی خرم آباد، جنوب دلفان، بین رود کشکان و سیمره، خاوه و طرهان
دالوند، هلیلان، بالاوند، دینارآوند، زینل وند، سکوند، کبیر کوهی، کر، مهکی یا محکی، بادرانی:
طوایف پشتکوه لکی محل سکونت آنها در جنوب کرمانشاه، رودخانهٔ سیمره، دزفول، بین النهری، جنوب کرمانشاه، کولک و ارکوازی
آبدامانی، دشتی یا دشتی وند، قلم مراد خانی، کید خورده وند، دیناروند، ریزوندی، همایون وند، خیر یا خیروند، قنیوند، شمس الدین و خضروند: نزدیک آبدانان، دهلران، بیک و سوسیان، تمین و کرازان
غیاثوند، جلیلوند، کاکاوند: اطراف قزوین و ملایر
پولدوند، عبدالوند، حاجی وند، عیسی وند: ایل‌های لک در منطقهٔ بختیاری، سالاروند، خانه جمالی
لک، سهرابی یا سهرایوند: اطراف سیرجان در استان کرمان
چهار ملیلوند، لک، رحیمی: ایل‌های لک در منطقهٔ قشقایی فارس، وندا، کرانی، لک، منطقهٔ همراه عمله در دو فرسخی حنا، قسمتی در چهار فرسخی یزدخواست، کنار رودخانهٔ رحیمی
طایفه جمور یا جمیر بزرگترین طایفه کوچنده این قوم است که در مناطقی بین کرمانشاه و همدان و کردستان عراق سکونت دارد.
ایل چهاردولی در منطقه چهاردولی شهرستان شاهین‌دژ در جنوب آذربایجان غربی و شهرستان قروه در جنوب شرقی استان کردستان و شهرستان اسدآباد در غرب استان همدان ساکن هستند و با زبان لکی صحبت می‌کنند
قیاسوند (قیاسی. غیاثی یا غیاثوند) نام یکی از طوایف بزرگ لک و لک زبان است که در ایران و عراق زندگی می‌کنند. طایفه قیاسوند از هفت تیره تشکیل شده است. طوایف قیاسوند در استان ایلام در دره شهر، دهلران، آبدانان و در استان لرستان در خرم آباد، ملایر، نهاوند، و پلدختر و استان کرمانشاه و استان زنجان، رودبار، منجیل، لوشان، طرازان، تهران ساکنند. در عراق اکثر در شهرهای الحی البدره و الکوت ساکنند لازم به ذکر است که در عراق این طایفه را با نام فیلی) القیسی) می‌شناسند.
دهستان لکستان در در استان آذربایجان غربی و عده‌ای از ساکنان میانکاله و روستای زاغ‌مرز از توابع بهشهر مازندران خود را لک می‌دانند. چهاردولی‌ها نیز از لک‌ها هستند. تیره‌هایی از لک‌ها در استانهای قزوین و خراسان ساکن هستند.
بخش‌هایی از طوایف لک در کردستان ترکیه، سکونت دارند بخش‌هایی از طوایف لک در کرکوک و خانقین در کردستان عراق، سکونت دارند.
لک‌های کرکوک (منطقه تق تق کرکوک) که عبارتند از روستاهای: قشقه، خورخور، آومار و چند روستای دیگر.
لک‌های منطقه دشت اربیل که عبارتند از روستاهای: دوشیوان، آودلوک، اصحاب لک و بعدها در سراسر دشت پراکنده می‌شوند و از این طوایف تشکیل شده‌اند: ابراهیمی، اسماعیلی، خمان و جردیسی. البته کلمه لک در اسامی‌جغرافیایی بسیاری دیده می‌شود که عبارتند از: روستای جدیده لک، برایم لک، آودلوک (ئاوده‌ل له‌ک)، اصحاب لک، روستای لک خورماتو، به لک‌های منطقه خورماتو لک گرمیانی می‌گویند.
سر پرسی سایکس درباره لک‌ها می‌گوید: بخشی از لک‌ها در سال ۱۲۷۹ شمسی (۱۹۰۰ میلادی) از جیرفت به سمت گیسکان می‌روند که ییلاق و قشلاق دارد. طوایف لک عبارتند از: درمریدی، گوالی، لیاسی، میرزایی، یارغایی، خواجه دایی، زردشتی، شهسوار، تهرانی، درویشی، تمرادی، سهرابی، خرو، زرایی، چارچی و گداری. کتاب آمار ایران در سال ۱۳۶۱ شمسی "لک" را به این طوایف تقسیم می‌کند: سرگداری، کوچک خانی، مهنی، سلطان شیخ و عرب سلنار. طایفه جمور یا جمیر بزرگترین طایفه کوچنده این قوم است که در مناطقی بین کرمانشاه و همدان سکونت دارد. بخشی از این قوم در مهران و دهلران و خوزستان سکونت دارند و در تابستان‌ها نیز به سمت کوهستان‌های کرمانشاه و همدان کوچ می‌کنند. بخشی دیگر از قوم جمور در شمال خانقین سکونت دارند، حکومت عراق نام قوم جمور را به قوم «جبور» عربی تغییر داده بود در حالی که جمور از لغت «گمو» به معنای سیار (کوچنده) گرفته شده است. به احتمالی بسیار قوی لک‌های ساکن در استان‌های کرکوک، سلیمانیه، اربیل و موصل هم از طایفه جمور باشند. طایفه جمور در کردستان شرقی از بخش‌های زیر تشکیل شده است: عبدلی، گومه یی، به رازی و شاهی. جیمز موریتی جهانگرد انگلیسی که در سال ۱۸۱۰ میلادی از ایران دیدن کرده است، می‌گوید: لک در سراسر ایران پراکنده شده است و طایفه‌ای بزرگ است و از چند بخش تشکیل شده است. در اصل ایرانی اند و خود را کرد می‌دانند، نویسنده در ادامه می‌گوید لک‌های کرمان در سال ۱۰۵۰ قمری از بندرعباس به این منطقه آمده‌اند. وزیری نیز می‌گوید در منطقه برنجان کوهستانی، چندین نام جغرافیایی دیده می‌شود که دربردارنده عنوان "لک" هستند که متعلق به "لک"هاست. در ادامه اینگونه درباره طوایف لک ساکن در این منطقه می‌گوید: درمریدی، گودالی، میرازیی، خواجه، زروسی، شهسواری، تهرانی، درویشی، غزاوی خدر. در سال ۱۲۷۹ سر پرسی سایکس می‌گوید: گیسکان منطقه‌ای کوهستانی است که قوم لک در آن ساکن اند. اکبر وقایع نگار می‌گوید: بیشتر لک‌های لکستان در کلیایی و کرمان و استان کردستان ساکن اند و شماری از لک‌ها نیز به اجبار در اصفهان سکونت داده شده‌اند.
آیت محمدی کلهر می‌گوید: هداوند یکی از طوایف بزرگ قوم لک است که همراه با کریم خان زند به شیراز رفته‌اند. پس از به روی کار آمدن قاجارها به دستور آقا محمد خان قاجار لک‌ها به مناطقی چون اطراف تهران، دماوند، ورامین، لار، توچال و بخش ایوانکی، روستاهای سنگاب و کرسی علیا، کرسی سفلی و چنداب منتقل شدند. شماری از آنها نیز در ساوه و زرند و قزوین ساکن شدند. لک هداوند در شهرستان ایوانکی استان سمنان از سه طایفه اصلی سیرس، خانی و میرزایی تشکیل شده‌اند و در مجموع بالغ بر ۴۲ طایفه را شامل می‌شوند. همچنین آقا محمدخان قاجار شماری از لک‌ها را به کلاردشت مازندران منتقل کرد. ژوکوفسکی می‌گوید: لک یکی از اقوام «تلخ دشت» است که در سال ۱۸۸۵ به آنجا منتقل شده‌اند، لک‌ها به گویشی نزدیک به گویش هورامی‌تکلم می‌کنند. تلخ دشت در جنوب غربی شیراز واقع شده است. ژوکوفسکی در بخش ۴ کتابش می‌گوید: لک‌های طایفه جاویدی ممسنی به گویش لری ممسنی سخن می‌گویند، همچنین می‌گوید طایفه دیگری از لک‌ها به نام لک زندی در میان ممسنی‌ها دیده می‌شود که بخشی از آنان در شیراز ساکن اند. در اینجا اشاره‌ای به زبان یا گویش لک‌های زندی نشده است. د. جمشید صداقت کیش در کتاب کردان پارس و کرمان از لک‌های ساکن میان قشقاییان سخن به میان آورده و می‌گوید: امروز در طایفه کشکولی قشقایی خانواده‌هایی ساکن اند که به لک مشهورند و به زبان ترکی تکلم می‌کنند، اما می‌دانند که در اصل کرد هستند. بخشی از لک‌های استان کردستان نیز در دوران کریم خان زند در این منطقه ساکن شده‌اند و بیشتر آنها در اسفندآباد و منطقه برزاب ساکن بوده و به کار کشاورزی مشغول اند.
لک‌های کردستان ترکیه: همچنین در مناطقی از کردستان ترکیه ساکن اند که عبارتند از: قاره‌مان، کونیا، آسکی شهر، نیغده، قیصری، مرشف جوروم، ویرشهر، جوقراوادنه. لک‌های ترکیه به زبان ترکی تکلم می‌کنند. احتمال می‌رود که توسط دولت عثمانی به این منطقه منتقل شده باشند.
لک‌های کردستان عراق: در مناطقی از استان دیاله تا استان موصل دیده می‌شوند و در مناطقی از خورماتو، داقون، خانقین، کرکوک، چند روستای نزدیک به تق تق و در سراسر دشت اربیل پراکنده‌اند و از بستوره تا قراج چند روستای مستقل در این دشت متعلق به لک‌هاست که عبارتند از: جدید لک، آو دلوک، دوشیوان و حوشترالوکی قراج و چند روستای دیگر. همچنین در غرب موسل و در چند روستای شبک ساکن اند و به گویش شبکی تکلم می‌کنند.

 

گروه امرداد

تارنما تالارها امردادنامه

تالارها

فایلخانه گاهشمار اساسنامه امرداد جستجو

گوناگون

یاری امرداد اسناد خلیج فارس

تارنماهای همسو

خبرگزاری میراث فرهنگی تاریخ فا هفته نامه امرداد